نگرانیها برای دوستان، منافع برای رقبا
تحلیل نشست سهجانبه شنژن میان ترامپ، پوتین و شی جینپینگ؛ بررسی دستاوردهای این دیدار برای رقبا، نگرانی متحدان غربی و عربی و مواضع ایالاتمتحده در قبال ایران و خاورمیانه
همه نگرانیها به دوستان ایالاتمتحده رسید. در جریان نشست شنژن چین میان دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ، ایالاتمتحده و دوستانش نهتنها هیچ بهرهای نبردند، بلکه نگرانیهای زیادی میان واشنگتن و متحدانش پدید آمد. در جریان این نشست، کرهجنوبی درباره کوتاهآمدن ترامپ در مقابل چین و آزادی عمل کرهشمالی، تایوان در مورد سکوت ترامپ و انکار استقلال این جزیره، اوکراین درمورد همراهی ترامپ با پوتین و تقویت جبهه روسیه در جنگ جاری، و اروپا درباره رفتار خودسرانه ترامپ در قبال جنگ اوکراین و بیتوجهی به خواستها و خط قرمزهای اتحادیه اروپا نگران بودند. در این میان، کشورهای حاشیه جنوبی خلیجفارس که انتظار داشتند رئیسجمهور ایالاتمتحده بحران آبراه تنگههرمز را برطرف کند و به استیلای ایران بر این تنگه پایان دهد، دستاورد امیدوارکنندهای بهدست نیاوردند و معلوم نیست وقتی ایالاتمتحده و همپیمانهایش در این نشست سهجانبه دستاوردی نداشتهاند، مجموعه غرب چرا باید برگزاری این دیدار را به فال نیک بگیرد و از انجام آن شادمان و خرسند باشد.
تا پیش از برگزاری این نشست، رسانههای طرفدار ترامپ، چه فارسیزبان و چه غیرفارسیزبان، بر این نکته که رئیسجمهور ایالاتمتحده برای گرفتن عکس یادگاری به شنژن نمیرود و میخواهد دستاوردی ملموس و قابلارائه از این ملاقات داشته باشد، تأکید میکردند. در اظهارات تحلیلگران این بنگاههای اطلاعرسانی بیان میشد که ترامپ میخواهد چین و روسیه را از همکاریهای راهبردی با ایران برحذر دارد و با دادن امتیازهایی، ازجمله در تداوم تجارت نفتی روسیه و عناصر کمیاب به چین، موافقت ایشان را درمورد حل مسائلی مانند ایران، جنگ اوکراین و رفع محدودیتهای اعلامشده در تنگههرمز بهدست آورد. ترامپ پیش از سفر به چین و در مصاحبهای اظهار داشته بود که از ظرفیت روسیه و چین برای پایاندادن به جنگ با ایران بهره خواهد گرفت، اما وقتی او به چین رسید، در مصاحبهای با فاکسنیوز، خود را برنده جنگ با ایران اعلام و اظهار کرد که برای خاتمه جنگ و حل بحران خلیجفارس و تنگههرمز، به کمک کسی احتیاج ندارد.
اما فقط این گفته ترامپ نبود که توسط خودش نقض میشد؛ تا پیش از برگزاری انتخاباتهای کنگره و سنا، ترامپ وعده میداد که پس از برگزاری این دو انتخاب، جنگ با ایران و بحران خلیجفارس و تنگههرمز بهسرعت حلوفصل و پایان خواهد یافت، اما حالا که چند هفته از برگزاری و حتی اعلام نتایج این انتخاباتها میگذرد، نهتنها هیچ نشانهای درمورد پایاندادن به جنگ و حل دائمی بحران جاری در خلیجفارس و تنگههرمز مشاهده نمیشود، بلکه پنجشنبه گذشته رئیسجمهور ایالاتمتحده در مصاحبه با فاکسنیوز که در مسیر بازگشت به آمریکا انجام شد، تصریح کرد که هیچ عجلهای برای پایاندادن به جنگ با ایران ندارد. از این منظر، ممکن است ترامپ توصیههای اسکات بسنت و جان راتکلیف، وزیر خزانهداری و رئیس CIA، را موردتوجه قرار داده باشد که گفته بودند محاصره و تحریمهای اقتصادی ایران ادامه پیدا کند و رئیسجمهور ایالاتمتحده از مسیر همین محاصره و سختگیریها به پیروزی برسد.
نشست سهجانبه ایالاتمتحده، چین و روسیه شاید بیش از همه به سود روسیه تمام شده باشد. در ماههای گذشته اروپا و اوکراین در جهت ضعیفکردن ساختار حاکمیتی روسیه تلاش میکردند؛ آنها تحریمهای متعدد و حملات زیادی را علیه اقتصاد، صنعت و تجارت روسیه سامان داده بودند و میخواستند با این حملات، روسیه را از جایگاه ابرقدرتی به جایگاه یک کشور معمولیِ در حال جنگ تنزل دهند. بههمین دلیل، وقتی از ملاقات سهجانبه پوتین و شی با ترامپ خبر داده شد، برخی اروپاییها این پرسش را مطرح کردند که چرا ترامپ به وسیله ملاقات با پوتین، روسیه را در حد آمریکا و چین ارتقا داده است؟ البته ترامپ پیش از این و با رفع تحریم فروش نفت و گازوییل روسی، یکبار دیگر به منافع متحدانش بیاعتنایی کرده بود که اوکراین این بیاعتنایی را با تداوم حمله به پالایشگاهها و زیرساختهای انرژی روسیه پاسخ داده بود، اما اروپاییها به هر حال از اینکه پوتین همارز شی و ترامپ موردتوجه قرار گرفته و تداوم تجارت انرژی روسیه بهطور تلویحی در بیانیه پایانی مورد اشاره قرار گرفته است، دلخور شدند.
علاوه بر این، ترامپ در مورد خلعسلاح هستهای تقریباً هیچچیز بهدست نیاورد و موضوع ایران، چه درمورد پایان جنگ و رفع بحران خلیجفارس و تنگههرمز و چه درمورد منع فعالیتهای هستهای، در بیانیه پایانی موردتوجه واقع نشد. بهجای این موضوعهای مشخص، سه کشور تنها جنگ اتمی را محکوم و تصریح کردند که چنین جنگی برنده ندارد. با این حال، چین معتقد است که توانایی تسلیحات اتمیاش هنوز در مقایسه با سایر قدرتهای اتمی، ازجمله ایالاتمتحده و بریتانیا، ضعیف است و باید تقویت شود. از اینرو، خلعسلاح یا حتی توقف ساخت و آزمایشهای تسلیحات اتمی را بهطور کلی از مذاکرات شنژن و نشست سهجانبه کنار گذاشت و اگر در دیدار غیرعلنی چیزی هم از سوی ترامپ مطرح شده، دستکم در بیانیه پایانی نمودی نداشته است.
بیتوجهی به مسئله ایران و زمینهسازی برای تغییر نظام ایران در نشست رهبران روسیه، چین و ایالاتمتحده در شنژن، بهویژه برای نخستوزیر فعلی اسرائیل، بنیامین نتانیاهو، ناگوار بوده است. تلاشهای مجدانه و رفتار مصرانه نتانیاهو برای شعلهور کردن مجدد آتش جنگ علیه ایران، آنقدر آشکار و حساسیتبرانگیز بوده که یائیر گولان، رئیس حزب دموکرات اسرائیل که پیشنهاددهنده ائتلاف صهیونیستها و اعراب برای کنار زدن نتانیاهو از قدرت بود، پنجشنبه گذشته درمورد توسل نتانیاهو به جنگافروزی برای باقیماندن در قدرت هشدار داد و گفت که نخستوزیر موقت اسرائیل باید هرچه زودتر از کار برکنار و دولت جدید جایگزین وی شود. اظهارات این مقام حزبی اسرائیل در حالی مطرح میشود که پیش از این، آیزنکوت، رئیس ائتلاف تشکیلدهنده دولت آینده، هرگونه توافق با نتانیاهو را رد و مخالفت خود با تشکیل دولت چرخشی میان خودش و بیبی را اعلام کرده بود.
با این مخالفت، نتانیاهو پایان دوره فعالیت سیاسی خود را نزدیک میبیند و برای تحریک ترامپ درمورد آغاز جنگ علیه ایران اقدامات متفاوتی انجام داده است. پس از اعزام رئیس موساد به واشنگتن برای مجابکردن تصمیمگیران کاخ سفید به آغاز جنگ، حالا خطر ایران که تاکنون در دایره فعالیتهای هستهای و ساخت سلاح اتمی محدود مانده بود، به حوزههای دیگر، ازجمله ساخت، گسترش و استفاده از سلاحهای بیولوژیک، شیمیایی و میکروبی تعمیم داده شده است. صهیونیستها در اینباره ادعا کردهاند که برنامههایی برای آلودهسازی و ترور بیولوژیک مقامات آمریکایی و مشخصاً ترامپ در دست دولت و حکومت جمهوری اسلامی ایران قرار دارد و به همین دلیل، براندازی جمهوری اسلامی در ایران نباید از دستورکار دولت ترامپ خارج شود. علاوه بر این، در گفتوگویی تلفنی، نخستوزیر فعلی اسرائیل به رئیسجمهور آمریکا گفته که با توجه به تحولات رخداده، پیروزی دموکراتها در ایالاتمتحده و موفقیت آیزنکوت در تشکیل دولت ائتلافی آینده اسرائیل، نگران آن است که پنجره فعلی برای حذف جمهوری اسلامی و رفع دائمی خطر آن برای همیشه بسته شود. جالب است که با وجود همه این تلاشها و اصرارها، دونالد ترامپ تمایل چندانی به شروع جنگ گسترده با ایران نشان نداده و مواضعی که هماکنون اتخاذ میکند و علاوه بر آن ظرفیت نظامی موجود در خلیجفارس، دریای عمان و تنگههرمز، هیچیک نشانههایی از وقوع یا نزدیکشدن به وقوع جنگ ندارد.
البته برخی تحلیلگران درمورد بینتیجه بودن نشست سهجانبه شنژن و دستاورد نداشتن این ملاقات برای ترامپ و دوستانش، ابراز عقیده کردهاند که در ملاقات بعدی سه مقام که قرار است حدود یک ماه دیگر در میامی و در حاشیه نشست اجلاس گروه ۲۰ صورت گیرد، ترامپ گام دوم را محکمتر برخواهد داشت و در آن موقعیت، امتیازهایی از پکن و مسکو دریافت خواهد کرد. این پیشبینی ممکن است درست باشد، اما هیچ قرینه یا شاهدی که بتواند تحقق آن را محتوم یا حتی تحکیم کند، در حال حاضر وجود ندارد.