میراثی که زیر خاکستر مانده
مرثیهای برای کاشیهای ۴۵۰ ساله
گفتوگو با دبیرکل یونسکو درباره آسیبهای واردشده به میراثفرهنگی ایران؛ از کاشیهای ۴۵۰ ساله تا ضرورت مستندسازی و مرمت اضطراری.
در روزهایی که گزارشهای تازهای از آسیبدیدن زیرساختهای فرهنگی و بناهای تاریخی ایران منتشر میشود، پرسش بزرگی پیشروی افکار عمومی قرار دارد: سرنوشت میراثفرهنگی در بحرانهای اخیر چه شده است؟ این پرسش زمانی جدیتر میشود که خبر نابودی بخشی از کاشیهای ۴۵۰ ساله عمارت خسروآباد، همچون زخمی عمیق بر حافظه تاریخی کشور نشسته است.
در چنین فضایی، گفتوگو با دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران تلاش دارد تصویری دقیقتر از وضعیت بناهای تاریخی، روند مستندسازی خسارتها و ظرفیتهای حقوق بینالملل برای حفاظت از میراث فرهنگی ارائه دهد.
وضعیت میراثفرهنگی پس از بحران؛ نگاه یونسکو
حسن فرطوسی، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران، در توضیح اقدامات انجامشده میگوید که از همان ابتدای بروز بحران، فعالیتها در چند لایه آغاز شده است؛ زیرا حفاظت از میراثفرهنگی تنها یک فرایند فنی نیست و ابعاد حقوقی، علمی، رسانهای و دیپلماتیک نیز دارد.
او میگوید دستورالعملهای بینالمللی یونسکو برای حفاظت اضطراری از آثار تاریخی در اختیار نهادهای مسئول قرار گرفته و مجموعههایی مانند وزارت میراثفرهنگی، کتابخانه ملی، موزهها و دیگر دستگاهها وارد عمل شدهاند.
چرا مستندسازی خسارتها اهمیت حیاتی دارد؟
فرطوسی توضیح میدهد که نخستین اصل در چنین شرایطی «حفاظت پیشگیرانه» است؛ شامل شناسایی نقاط آسیبپذیر، ثبت مستندات، نقشههای اضطراری حفاظت و آموزش نیروهای محلی.
اما اصل مهم دیگر مستندسازی دقیق خسارتهاست؛ زیرا تنها این مستندات میتواند بعدها در مجامع بینالمللی مورد استناد قرار گیرد.
چند نقطه فرهنگی آسیب دیدهاند؟
به گفته دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو، ارزیابیها همچنان ادامه دارد، اما دادههای اولیه از آسیبدیدن بیش از ۱۴۰ نقطه مرتبط با میراثفرهنگی حکایت دارد؛ از ترکهای سازهای گرفته تا تخریب تزئینات و شوک ناشی از انفجار.
او به نمونههایی اشاره میکند:
- آسیب به ساختمان تاریخی مؤسسه پاستور ایران
- آسیب در دانشگاهها و مراکز علمی (حدود ۱۶۰ نقطه)
- آسیب به بناهای شاخصی چون کاخ گلستان، سعدآباد، تکیه بیگلربیگی
- و مهمتر از همه، تخریب بخشی از کاشیهای ۴۵۰ ساله عمارت خسروآباد در سنندج
فرطوسی میگوید این آسیبها فقط تخریب یک سازه نیست، بلکه از دست رفتن بخشهایی از حافظه تاریخی کشور است.
میراث جهانی و تهدیدهای تازه
کاخ گلستان و مجموعه سعدآباد، از مهمترین آثار تاریخی کشور، دچار آسیبهای تزیینی و سازهای شدهاند. بخشی از گچبریها و آینهکاریهای ارزشمند نیز صدمه دیدهاند؛ آثاری که بسیاری از آنها در جهان، نمونه دیگری ندارند.
جایگاه حقوق بینالملل در حفاظت از میراث
دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو توضیح میدهد که اسناد بینالمللی مانند کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه، صراحت دارد: اموال فرهنگی باید در زمان بحران از هرگونه آسیب مصون بمانند.
فرطوسی تأکید میکند که طرح موضوع در سطح جهانی—even اگر فرایند طولانی باشد—اهمیت دارد، چون این تخریبها در حافظه رسمی جامعه جهانی ثبت میشود.
آیا یونسکو میتواند برای مرمت آثار وارد عمل شود؟
به گفته او، یونسکو بیشتر نقش هماهنگکننده و علمی دارد و اقدامات اجرایی بر عهده دولتهاست. ایران نیز از نظر تخصص مرمت یکی از کشورهای پیشرو است. کرسی یونسکو در دانشگاه اصفهان و مرمتگران برجسته داخلی ظرفیت بالایی برای بازسازی بناهای تاریخی دارند.
نگرانی اصلی کارشناسان چیست؟
فرطوسی هشدار میدهد: همه آسیبها قابل مشاهده نیستند. موج انفجار میتواند تنشهای پنهان ایجاد کند که بعدها به شکل ترکهای عمیق یا ریزش تزئینات بروز کند. بنابراین مرمت اضطراری و تثبیت موقت سازهها باید سریع انجام شود.
نقش جامعه جهانی در حفاظت از میراث
او تأکید میکند: میراثفرهنگی بخشی از هویت مشترک بشر است و حفاظت از آن، مسئولیتی اخلاقی و انسانی برای همه کشورها، دانشگاهها، رسانهها و نهادهای فرهنگی جهان محسوب میشود./ پیام ما
