لودرها در قلب تاریخ ۲۷۰۰ ساله؛ چرا اشکفت سلمان ایذه قربانی شد؟
تخریب کانالهای ۳۷۰۰ ساله در اشکفت سلمان ایذه به بهانه کنترل سیلاب! آیا میراث جهانی یونسکو در خوزستان قربانی لودرهای شهرداری میشود؟ جزئیات را بخوانید.
میراث فرهنگی خوزستان باز هم در صدر اخبار نگرانکننده قرار گرفت. این بار نه فرسایش طبیعی، بلکه تیغ لودرهای شهرداری به بهانه مدیریت آبهای سطحی، پیکره محوطه باستانی اشکفت سلمان را خراشیده است. در حالی که این نیایشگاه باستانی در صف انتظار ثبت جهانی یونسکو قرار دارد، دخالتهای غیرکارشناسی در سیستم انتقال آب تاریخی آن، بیم حذف دائمی این اثر از فهرست جهانی را تقویت کرده است.
تعرض به سیستم مهندسی آب در نیایشگاه ایلامی
عملیات خاکبرداری و دستکاری کانالهای تاریخی آب در محدوده «اشکفت سلمان» ایذه، موج جدیدی از نگرانی را در میان باستانشناسان و دوستداران میراث فرهنگی ایجاد کرده است. این محوطه که قدمت آن به دوران ایلام میانه و نو (حدود ۲۷۰۰ تا ۳۷۵۰ سال پیش) بازمیگردد، تنها یک مکان مذهبی نیست؛ بلکه شاهکاری از مهندسی باستان در مدیریت منابع آب در دل کوهستان است.
«فرامرز خوشاب»، دبیر انجمن دوستداران میراث فرهنگی ایذه (تا ری شا)، در گفتگو با رسانهها پرده از واقعیتی تلخ برمیدارد. او معتقد است که مدیریت شهری به جای حل ریشهای مشکلات در پاییندست، به جانِ بالادست و عرصه تاریخی افتاده است.
میراث جهانی یونسکو در بنبست مدیریت شهری
اشکفت سلمان بخشی از پرونده «چشمانداز طبیعی-تاریخی ایذه» است که از سال ۲۰۰۸ در فهرست موقت یونسکو ثبت شده است. خوشاب با انتقاد از عملکرد دستگاههای اجرایی میگوید: «نزدیک به دو دهه است که در انتظار ثبت جهانی هستیم، اما هر بار که ارزیابان یونسکو میآیند، با موانع جدیدی روبرو میشوند که خودمان ساختهایم.»
او تأکید میکند که شهرداری و ادارهکل میراث فرهنگی خوزستان به جای رفع موانع قبلی، در حال تولید بحرانهای تازه هستند. ورود ماشینآلات سنگین به محوطهای که نقوش برجسته آن—بهویژه تصویر کمیاب زن همپای پادشاه—نشاندهنده غنای فرهنگی ایران باستان است، دهنکژی به استانداردهای بینالمللی حفاظتی محسوب میشود.
بحران آب در ایذه؛ میراثی که فروخته شد!
نکته تکاندهنده در این گزارش، ریشهیابی سیلابهای شهری ایذه است. به گفته فعالان میراث فرهنگی، کانالهای باستانی انتقال آب در گذشته بخشی از نظام دقیق مدیریت آب شهر بودهاند. اما در دهههای اخیر، شهرداریهای ادوار مختلف با مسدود کردن، تنگ کردن و حتی فروش بخشهایی از مسیر این کانالها در پاییندست، کارکرد طبیعی آنها را نابود کردهاند.
حالا که آب در خیابانها سرگردان شده، مسئولان به جای احیای مسیرهای فروخته شده، به سراغ لایروبی عمیق و تخریب ساختار کانالها در بخش باستانی رفتهاند؛ اقدامی که از نظر کارشناسان، هیچ ضرورت فنی در بالادست ندارد و تنها پاک کردن صورت مسئله است.
هشدارها شنیده نشد؛ مدیریت بحران یا بحرانِ مدیریت؟
انجمنهای محلی مدعی هستند که از سال ۱۳۹۹ درباره اهمیت این کانالها هشدار داده بودند. خوشاب میگوید: «ما در جلسات رسمی فرمانداری گفتیم که این کانالها نعمت هستند، نه زمین بایر برای واگذاری. اگر آن زمان به ظرفیت مهندسی باستان توجه میشد، امروز ایذه با بحران سیلاب شهری دستبهگریبان نبود.»
سوال اصلی اینجاست: مجوز ورود لودرها به محوطه باستانی اشکفت سلمان را چه کسی صادر کرده است؟ آیا ادارهکل میراث فرهنگی خوزستان ناظر این عملیات بوده یا در سکوت خبری، بخشی از تاریخ ۳۷۰۰ ساله زیر چرخهای لودر له شده است؟
فراتر از یک لایروبی؛ لزوم شفافسازی وزارت میراث فرهنگی
آنچه امروز در ایذه رخ میدهد، زخمی عمیق بر پیکره هویت ملی است. مدیریت آبگرفتگی نباید به قیمت نابودی شواهد تاریخی تمام شود. انتظار میرود وزارت میراث فرهنگی به جای سکوت، ابعاد دقیق این مداخله را روشن کرده و از تخریب بیشتر سیستم مدیریت آب باستانی در اشکفت سلمان جلوگیری کند. میراثی که از دل هزاران سال عبور کرده، نباید قربانی تصمیمات لحظهای و بدون مطالعه مدیران شهری شود./ پیام ما