رطوبت بالای سالن مرغداری؛ تهدیدی برای سلامت و عملکرد گله
رطوبت بالای سالن مرغداری بستر را خیس و آمونیاک را بیشتر میکند و خطر بیماری تنفسی و مشکلات پا را افزایش میدهد.
افزایش رطوبت سالن مرغداری، بهویژه در روزهای خنک و بارانی پاییز، میتواند بستر را خیس، آمونیاک را بیشتر و زمینه بروز مشکلات تنفسی و ضایعات کف پا را فراهم کند. مدیریت صحیح تهویه، آبخوری و بستر، مهمترین راهکارهای کنترل این مشکل در مرغداریهاست.
رطوبت، یکی از عوامل مهم در مدیریت اقلیم سالن مرغداری است؛ عاملی که اگر از کنترل خارج شود، اثر آن تنها به احساس گرما یا سرمای بیشتر محدود نمیماند.
رطوبت بالا میتواند رطوبت بستر را افزایش دهد و در ادامه، شرایط را برای تولید آمونیاک، رشد برخی عوامل بیماریزا و ایجاد ضایعات پوستی و کف پا فراهم کند.
این مسأله با نزدیک شدن به پاییز در ایران اهمیت بیشتری پیدا میکند. در بسیاری از مناطق کشور، کاهش دمای شبانه، افزایش بارندگی و تلاش مرغدار برای جلوگیری از هدررفت گرما میتواند باعث کاهش تهویه شود.
در چنین شرایطی، رطوبت تولیدشده توسط پرندگان، فضولات و آبخوریها در سالن باقی میماند و بهتدریج، کیفیت بستر و هوای سالن را کاهش میدهد.
رطوبت بالا چگونه بستر مرغداری را خراب میکند؟
یکی از نخستین نشانههای مشکل، تغییر وضعیت بستر است. بستر مناسب باید نسبتاً خشک، پوک و قابل حرکت باشد؛ اما زمانی که رطوبت افزایش پیدا میکند، بستر بهتدریج فشرده و کلوخهای میشود.
بررسیهای علمی نشان میدهد رطوبت بستر بالاتر از حدود ۲۵ درصد با افزایش تولید آمونیاک و بروز ضایعات کف پا ارتباط دارد.
در یک مطالعه تجاری در سال ۲۰۲۵ نیز حفظ رطوبت نسبی سالن در حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد همراه با افزایش جریان هوا، به کاهش رطوبت بستر و بهبود سلامت کف پای مرغها کمک کرد.
بنابراین اگر بخشهایی از بستر، بهخصوص اطراف خطوط آبخوری، مرتب خیس میشوند، نباید مسأله را صرفاً با اضافه کردن پوشال یا تعویض بستر پنهان کرد؛ علت رطوبت باید شناسایی شود.
افزایش آمونیاک؛ پیامد مهم رطوبت بستر
یکی از جدیترین مشکلات ناشی از بستر مرطوب، افزایش احتمال تجمع آمونیاک در سالن است. فضولات مرغ حاوی ترکیبات نیتروژنه است و شرایط مرطوب، فعالیت میکروبی و فرایندهایی را که به تولید و آزاد شدن آمونیاک کمک میکنند، تقویت میکند.
آمونیاک بالا میتواند مخاط دستگاه تنفسی و چشم پرنده را تحریک کند و مقاومت آن را در برابر مشکلات تنفسی کاهش دهد.
پژوهشهای مروری نیز ارتباط بین غلظت بالای آمونیاک و کاهش رشد، افت راندمان خوراک و افزایش حساسیت پرندگان به بیماریها را گزارش کردهاند.
در عمل، بوی تند آمونیاک، اشکریزش، تحریک چشم، عطسه یا افزایش علائم تنفسی میتواند زنگ هشدار باشد؛ البته برای قضاوت دقیق، اندازهگیری گاز با تجهیزات مناسب، بهتر از اتکا به حس بویایی است.
رطوبت بالا سلامت پاهای مرغ را تهدید میکند
مرغهایی که بخش زیادی از دوره پرورش را روی بستر مرطوب میگذرانند، بیشتر در معرض مشکلاتی مانند التهاب و ضایعات کف پا و مفصل خرگوشی قرار دارند.
رطوبت طولانیمدت باعث میشود تماس پوست پا با بستر نامناسب افزایش پیدا کند. مطالعات علمی، رطوبت بستر را یکی از عوامل مهم در بروز و شدت درماتیت کف پا در مرغهای گوشتی معرفی کردهاند.
این موضوع از نظر اقتصادی هم اهمیت دارد؛ زیرا افت کیفیت پا و لاشه، افزایش هزینههای مدیریتی و کاهش رفاه گله را به دنبال دارد.
چرا پاییز میتواند مدیریت رطوبت را دشوار کند؟
در فصل پاییز، مرغدار با یک تناقض مدیریتی روبهرو است: از یک سو باید رطوبت و گازهای آلاینده از سالن خارج شوند و از سوی دیگر نباید هوای سرد مستقیماً باعث ایجاد استرس سرمایی در گله شود.
راهحل، بستن کامل ورودیهای هوا نیست. تهویه حداقلی باید به شکل اصولی تنظیم شود تا هوای تازه وارد سالن شود و رطوبت و گازهای اضافی خارج گردند.
منابع ترویجی پرورش طیور، محدوده حدود ۵۰ تا ۷۰ درصد رطوبت نسبی را برای مدیریت بستر مناسب میدانند و تأکید میکنند که با افزایش سن گله و تولید روزانه رطوبت، نیاز به تهویه نیز افزایش پیدا میکند.
البته عدد مناسب باید با توجه به سن گله، دما، تراکم، نوع سالن و شرایط منطقه تنظیم شود و نباید یک عدد ثابت برای تمام مرغداریها در نظر گرفت.
آبخوریها؛ یکی از نقاط مهم کنترل رطوبت سالن
گاهی مشکل اصلی نه هوای بیرون، بلکه سیستم آبرسانی داخل سالن است. نشتی نیپلها، فشار نامناسب آب، ارتفاع نامناسب خطوط آبخوری و تنظیم نبودن تجهیزات میتواند مقدار قابل توجهی آب وارد بستر کند.
مرغدار باید بهخصوص اطراف خطوط آبخوری را روزانه بررسی کند. اگر بستر دقیقاً زیر یک خط آبخوری خیس است، پیش از تغییر برنامه تهویه باید احتمال نشتی یا تنظیم نامناسب سیستم آبرسانی بررسی شود.
برای کنترل رطوبت سالن چه کار کنیم؟
برای ورود به فصل پاییز، چند اقدام ساده اما مستمر میتواند از تشدید مشکل جلوگیری کند:
- رطوبت نسبی سالن را با رطوبتسنج مناسب اندازهگیری کنید.
- نقاط مرطوب و کلوخهشده بستر را هر روز شناسایی کنید.
- آبخوریها، نیپلها و فشار آب را بررسی کنید.
- تهویه را متناسب با سن و تراکم گله تنظیم کنید و برای حفظ گرما، تهویه را کاملاً متوقف نکنید.
- اگر آمونیاک افزایش یافته است، همزمان وضعیت بستر، تهویه، آبخوری و تراکم گله را بررسی کنید.
- بستر بسیار خشک نیز مطلوب نیست؛ خشک شدن بیش از حد میتواند گردوغبار را افزایش دهد. هدف، رسیدن به بستری خشک اما نه پودری و پرگردوغبار است.
کنترل رطوبت، بخشی از مدیریت اقتصادی مرغداری است
رطوبت بالای سالن مرغداری را نباید فقط یک مشکل بهداشتی دانست. بستر نامناسب، آمونیاک بالا، مشکلات پا و افزایش فشار تنفسی میتوانند در نهایت روی سلامت، رشد و بهرهوری گله اثر بگذارند.
برای مرغداران بهویژه با ورود به فصل پاییز، بهترین رویکرد این است که رطوبت، تهویه، کیفیت بستر و سیستم آبخوری بهصورت یک مجموعه واحد مدیریت شوند.
کنترل یکی از این عوامل، بدون توجه به سه عامل دیگر معمولاً نتیجه پایداری ایجاد نمیکند. پژوهشها نیز تأکید دارند که مدیریت رطوبت بستر و تهویه از مهمترین ابزارهای کاهش آمونیاک و حفظ سلامت گله هستند.
