شوک تازه به بازار جهانی غذا؛ قیمت‌ها به بالاترین سطح نزدیک به ۴ سال اخیر رسید
شاخص قیمت جهانی مواد غذایی فائو در سپتامبر ۲۰۲۶ برای سومین ماه متوالی افزایش یافت و به بالاترین سطح خود از نوامبر ۲۰۲۲ رسید
شاخص قیمت جهانی مواد غذایی فائو در سپتامبر ۲۰۲۶ برای سومین ماه متوالی افزایش یافت و به بالاترین سطح خود از نوامبر ۲۰۲۲ رسید؛ اتفاقی که بار دیگر نگرانی‌ها درباره افزایش هزینه غذا، نهاده‌ها و فشار بر کشورهای واردکننده مواد غذایی را تشدید کرده است.
به گزارش رسانه تخصصی کشاورزی، سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) در تازه‌ترین گزارش خود اعلام کرد شاخص قیمت غذای فائو در سپتامبر ۲۰۲۶ به ۱۳۶ واحد رسید؛ رقمی که نسبت به ماه قبل ۱.۵ درصد و نسبت به سپتامبر سال گذشته ۵.۸ درصد افزایش نشان می‌دهد. این شاخص اکنون در بالاترین سطح خود از نوامبر ۲۰۲۲ قرار گرفته است.
اگرچه شاخص فعلی همچنان ۱۵.۱ درصد پایین‌تر از رکورد تاریخی مارس ۲۰۲۲ قرار دارد، روند صعودی سه‌ماهه آن زنگ هشدار تازه‌ای برای بازار جهانی غذا محسوب می‌شود.
غلات در مرکز موج جدید گرانی
یکی از مهم‌ترین تحولات سپتامبر، جهش قیمت غلات بود.
شاخص قیمت غلات فائو در این ماه ۵.۱ درصد افزایش یافت و به ۱۲۲.۸ واحد رسید. این شاخص نسبت به سپتامبر ۲۰۲۵ نیز ۱۷.۲ درصد بالاتر است.
در میان غلات، قیمت جهانی گندم در سپتامبر حدود ۶.۳ درصد افزایش یافت. فائو اختلالات لجستیکی در منطقه دریای سیاه و همچنین شرایط خشک در بخش‌هایی از آمریکای شمالی پیش از فصل کشت را از عوامل مهم این افزایش عنوان کرده است.
قیمت جهانی ذرت نیز ۵.۶ درصد نسبت به ماه قبل بالا رفت؛ کاهش چشم‌انداز عملکرد در آمریکا، محدود شدن عرضه صادراتی برزیل و اختلال در تجارت دریای سیاه از عوامل اصلی این افزایش اعلام شده‌اند.
این تغییرات برای کشورهایی که بخش قابل توجهی از نیاز غذایی خود را از بازار جهانی تأمین می‌کنند، اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا افزایش قیمت غلات می‌تواند به‌صورت زنجیره‌ای بر هزینه خوراک دام، تولید گوشت و محصولات لبنی و در نهایت قیمت مواد غذایی اثر بگذارد.
شکر هم به مدار صعود برگشت
بازار شکر نیز در سپتامبر شاهد افزایش قابل توجه قیمت بود.
شاخص قیمت شکر فائو ۶.۱ درصد نسبت به ماه قبل افزایش پیدا کرد. نگرانی درباره کاهش عرضه جهانی شکر در فصل ۲۰۲۶/۲۷، کاهش پیش‌بینی تولید تایلند، شرایط نامناسب بارندگی در بخش‌هایی از هند و همچنین تقویت پدیده ال‌نینو از جمله عوامل مؤثر بر این افزایش عنوان شده‌اند.
فائو همچنین به بارش‌های سنگین در مناطق تولیدکننده نیشکر برزیل و کاهش سطح زیرکشت چغندرقند در اتحادیه اروپا اشاره کرده است.
ال‌نینو وارد معادله قیمت غذا شد
یکی از نکات مهم گزارش جدید فائو، اشاره مستقیم به تقویت ال‌نینو و اثر آن بر چشم‌انداز تولید محصولات کشاورزی است.
بر اساس گزارش فائو، ال‌نینوی قوی‌تر به‌ویژه برای تولید برنج در جنوب و جنوب‌شرق آسیا ریسک ایجاد می‌کند. داده‌های تاریخی نشان می‌دهد در دوره‌های ال‌نینو، عملکرد برنج در جهان به‌طور متوسط حدود ۱ تا ۱.۵ درصد پایین‌تر از روند مورد انتظار قرار می‌گیرد.
در مقابل، عملکرد گندم و ذرت معمولاً نزدیک به روند عادی باقی می‌ماند و عملکرد سویا در دوره‌های ال‌نینو به‌طور متوسط حدود ۱.۵ تا ۲ درصد بالاتر از روند مورد انتظار بوده است.
بنابراین ال‌نینو را نمی‌توان به‌سادگی معادل «گرانی همه محصولات کشاورزی» دانست؛ اثر آن بسته به محصول و منطقه متفاوت است. اما افزایش عدم‌قطعیت در تولید می‌تواند خود عاملی برای نوسان قیمت‌ها در بازار جهانی باشد.
دریای سیاه و هرمز؛ دو گلوگاه برای بازار غذا
در کنار شرایط اقلیمی، مسئله حمل‌ونقل و تجارت بین‌المللی نیز به عامل مهمی در افزایش قیمت‌ها تبدیل شده است.
فائو اعلام کرده اختلالات تجاری و لجستیکی در دریای سیاه بر قیمت غلات تأثیر گذاشته است. همچنین نااطمینانی درباره حمل‌ونقل از مسیر تنگه هرمز فشار بیشتری بر هزینه‌های حمل‌ونقل و برخی کالاهای کشاورزی و زیستی وارد کرده است.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که بازار جهانی غذا تنها به میزان تولید وابسته نیست؛ بلکه هزینه رساندن محصول از کشور تولیدکننده به کشور مصرف‌کننده نیز می‌تواند قیمت نهایی را تغییر دهد.
پیش‌بینی جدید فائو برای تولید جهانی غلات
فائو در تازه‌ترین برآورد خود، تولید جهانی غلات در سال ۲۰۲۶ را حدود ۲.۹۷۹ میلیارد تن پیش‌بینی کرده است؛ رقمی که ۲.۱ درصد کمتر از سال ۲۰۲۵ است، اما همچنان دومین سطح بالای تولید ثبت‌شده پس از رکورد سال گذشته محسوب می‌شود.
تولید جهانی گندم برای سال جاری حدود ۸۱۳.۹ میلیون تن برآورد شده است. با این حال، پیش‌بینی تولید غلات دانه‌درشت کاهش یافته و همین مسئله باعث شده چشم‌انداز بازار همچنان شکننده باقی بماند.
از سوی دیگر، فائو انتظار دارد تجارت جهانی غلات در سال ۲۰۲۶ حدود ۳.۵ درصد نسبت به رکورد سال قبل کاهش پیدا کند و به حدود ۵۰۵.۸ میلیون تن برسد. محدودیت‌های حمل‌ونقل در دریای سیاه و نبود ظرفیت جایگزین کافی از دلایل این کاهش عنوان شده است.
پیام این موج جهانی برای ایران چیست؟
افزایش شاخص جهانی قیمت غذا الزاماً به معنای افزایش فوری قیمت تمام محصولات غذایی در ایران نیست؛ اما برای کشوری که در برخی کالاها و نهاده‌های اساسی به واردات وابسته است، اهمیت زیادی دارد.
هرگونه افزایش قیمت جهانی گندم، ذرت، روغن‌های نباتی، شکر یا سایر کالاهای پایه می‌تواند هزینه تأمین مواد اولیه را افزایش دهد. در بخش دام و طیور نیز تغییر قیمت غلات و سایر نهاده‌ها می‌تواند بر هزینه تولید خوراک و در نهایت قیمت تمام‌شده محصولات اثر بگذارد.
از سوی دیگر، افزایش هزینه حمل‌ونقل و اختلال در مسیرهای تجاری می‌تواند هزینه واردات را بالا ببرد و برنامه‌ریزی برای تأمین کالاهای اساسی را دشوارتر کند.
به همین دلیل، افزایش شاخص فائو صرفاً یک عدد جهانی نیست؛ بلکه هشداری برای سیاست‌گذاران بخش کشاورزی و امنیت غذایی کشورهاست.
زنگ خطر برای سیاست‌گذاران کشاورزی
بازار جهانی غذا اکنون هم‌زمان تحت تأثیر چند عامل قرار گرفته است؛ از تغییرات اقلیمی و تقویت ال‌نینو گرفته تا جنگ، اختلالات تجاری، محدودیت‌های حمل‌ونقل و افزایش هزینه‌های لجستیکی.
نکته مهم این است که تولید جهانی غلات همچنان در سطوح بالایی قرار دارد و فائو از کمبود فراگیر غذا خبر نداده است. مسئله اصلی، افزایش ریسک و نوسان در زنجیره تأمین جهانی است.
برای ایران، چنین شرایطی اهمیت ذخایر استراتژیک، تنوع‌بخشی به مبادی واردات، مدیریت واردات نهاده‌ها، حمایت هدفمند از تولید داخلی و پایش مستمر بازار جهانی کالاهای اساسی را دوچندان می‌کند.
بازار جهانی غذا هنوز وارد یک بحران مشابه سال ۲۰۲۲ نشده است، اما صعود سه‌ماهه شاخص فائو نشان می‌دهد که دوره آرامش قیمت‌ها در بازار مواد غذایی بار دیگر در معرض تهدید قرار گرفته است.
