امید تازه به «فسیلهای زنده»؛ خاویاریها به رودخانه تجن بازمیگردند؟
آغاز طرح احیای ماهیان خاویاری دریای خزر در رودخانه تجن؛ برنامهای تازه برای نجات فسیلهای زنده و ایجاد ذخیرهگاه ژنتیکی در مازندران.
خبری امیدوارکننده از مازندران به گوش میرسد؛ طرحی تازه برای بازگرداندن ماهیان خاویاری بومی دریای خزر به رودخانه تجن، بار دیگر امیدها را برای نجات یکی از ارزشمندترین و کهنترین گونههای آبزی کشور زنده کرده است. پروژهای که اگر به نتیجه برسد، میتواند نقطه عطفی در مسیر احیای ماهیان خاویاری دریای خزر و حفاظت از گونههایی باشد که سالهاست در آستانه نابودی قرار دارند.
سازمان حفاظت محیطزیست با ورود به یکی از مهمترین پروندههای تنوع زیستی کشور، بررسیهای تخصصی برای بازگرداندن و رهاسازی پنج گونه ماهیان خاویاری بومی دریای خزر در زیستگاههای تاریخی رودخانه تجن در استان مازندران را آغاز کرده است. این اقدام در شرایطی دنبال میشود که احیای ماهیان خاویاری دریای خزر به یکی از اولویتهای مهم محیطزیستی کشور تبدیل شده و کارشناسان نسبت به تداوم کاهش جمعیت این گونههای ارزشمند هشدار میدهند.
ماهیان خاویاری؛ فسیلهای زندهای در آستانه انقراض
ماهیان خاویاری از کهنترین آبزیان جهان به شمار میروند و به دلیل قدمت چند میلیونساله، در ادبیات محیطزیستی با عنوان «فسیلهای زنده» شناخته میشوند.
این گونهها از نظر ژنتیکی، اکولوژیک و حتی اقتصادی، جایگاهی کمنظیر در دریای خزر و زیستبومهای وابسته به آن دارند؛ اما در سالهای اخیر، فشارهای محیطزیستی، تخریب زیستگاهها و اختلال در مسیرهای طبیعی مهاجرت، بقای آنها را با تهدید جدی روبهرو کرده است.
حمید ظهرابی، معاون محیطزیست طبیعی و تنوعزیستی سازمان حفاظت محیطزیست، در نشست کمیته ملی تخصصی آبزیان آبهای داخلی، بر ضرورت انجام اقدامات فوری و علمی برای حفظ این گونهها تأکید کرده است. به گفته او، بازسازی زیستگاههای تاریخی و فراهمسازی بستر مناسب برای بازگشت ماهیان خاویاری، بخشی جدی از برنامههای حفاظتی جدید به شمار میرود.
آغاز بررسیهای تخصصی برای بازگشت به رودخانه تجن
در نشست تخصصی برگزارشده با حضور نمایندگان سازمان شیلات ایران، وزارت نیرو، کارشناسان حوزه آبزیان و دفاتر تخصصی سازمان حفاظت محیطزیست، ظرفیتهای زیستمحیطی رودخانه تجن و مناطق مرتبط با آن برای پذیرش دوباره گونههای خاویاری مورد بررسی قرار گرفت. هدف اصلی این مطالعات، فراهم کردن شرایط لازم برای بازگشت طبیعی یا رهاسازی هدفمند این آبزیان در زیستگاههای تاریخی آنهاست.
کارشناسان معتقدند احیای ماهیان خاویاری دریای خزر بدون بازسازی مسیرهای مهاجرتی و بهبود کیفیت زیستگاهها ممکن نخواهد بود. به همین دلیل، این طرح تنها به رهاسازی محدود نمیشود، بلکه بر پایه ارزیابیهای علمی، پایشهای مستمر و همکاری بیندستگاهی طراحی شده است تا احتمال موفقیت آن افزایش یابد.
ذخیرهگاه ژنتیکی؛ راهبردی برای حفظ نسل خاویاریها
یکی از مهمترین محورهای این برنامه، ایجاد ذخیرهگاه ژنتیکی برای ماهیان خاویاری بومی دریای خزر است. این ذخیرهگاه قرار است نقش یک جمعیت پشتیبان را ایفا کند؛ جمعیتی که در شرایط بحرانی بتواند پشتوانهای برای ادامه بقای گونهها باشد.
کارشناسان محیطزیست معتقدند ایجاد چنین ذخیرهگاهی، در واقع نوعی بیمه زیستی برای آینده این آبزیان ارزشمند است. با توجه به خطرات فزایندهای که زیستگاههای طبیعی را تهدید میکند، وجود یک ذخیرهگاه ژنتیکی میتواند در مواقع بحرانی از نابودی کامل ذخایر ژنتیکی این گونهها جلوگیری کند.
از این منظر، احیای ماهیان خاویاری دریای خزر فقط یک پروژه رهاسازی نیست، بلکه بخشی از یک راهبرد بلندمدت برای صیانت از میراث طبیعی کشور است.
سد شهید رجایی ساری؛ گزینه نخست برای اجرای طرح
بر اساس نتایج مطالعات لیمنولوژیک و ارزیابیهای جمعیتی انجامشده، دریاچه سد شهید رجایی ساری و حوضههای آبریز بالادست آن به عنوان یکی از مهمترین گزینهها برای اجرای این طرح مطرح شدهاند. این منطقه به دلیل ویژگیهای زیستمحیطی، ظرفیت آبی و امکان مدیریت بهتر شرایط، در کانون توجه کارشناسان قرار گرفته است.
اگر شرایط زیستمحیطی لازم بهطور کامل مهیا شود، سد شهید رجایی میتواند به نخستین ذخیرهگاه ژنتیکی ماهیان خاویاری بومی دریای خزر در کشور تبدیل شود. این اتفاق نهتنها برای احیای ماهیان خاویاری دریای خزر اهمیت دارد، بلکه میتواند الگوی تازهای برای حفاظت از گونههای در معرض خطر انقراض در دیگر حوضههای آبریز ایران ارائه دهد.
همکاری بیندستگاهی؛ شرط موفقیت طرح احیا
متخصصان تأکید دارند که موفقیت این برنامه، بدون هماهنگی و همکاری میان دستگاههای مسئول امکانپذیر نیست. سازمان حفاظت محیطزیست، سازمان شیلات ایران، وزارت نیرو و دیگر نهادهای مرتبط، هر کدام نقشی تعیینکننده در اجرای دقیق این طرح دارند. از تأمین شرایط مناسب آبی گرفته تا پایش زیستگاهها، کنترل تهدیدهای محیطی و مدیریت علمی جمعیتها، همه این مراحل نیازمند برنامهریزی مشترک و بلندمدت است.
در همین چارچوب، مسئولان امیدوارند با ادامه مطالعات، تکمیل ارزیابیها و فراهم شدن الزامات زیستمحیطی، مسیر برای اجرای عملی پروژه هموار شود. اگر این هدف محقق شود، میتوان آن را یکی از مهمترین اقدامات سالهای اخیر در زمینه احیای ماهیان خاویاری دریای خزر دانست.
گامی فراتر از یک پروژه محیطزیستی
اهمیت این طرح تنها به نجات چند گونه آبزی محدود نمیشود. ماهیان خاویاری بخشی از هویت طبیعی دریای خزر و سرمایهای ارزشمند برای تنوع زیستی ایران هستند. حفظ این گونهها، در عمل به معنای حفاظت از بخشی از تاریخ طبیعی زمین است؛ گونههایی که میلیونها سال دوام آوردهاند اما حالا در برابر تهدیدهای انسانی و محیطی، بیش از هر زمان دیگری脆ف شدهاند.
از این رو، اجرای موفق این طرح میتواند نشانهای از تغییر رویکرد در سیاستهای حفاظتی کشور باشد؛ رویکردی که به جای اقدامات مقطعی، بر برنامههای علمی، احیای زیستگاه، ذخیرهسازی ژنتیکی و مدیریت بلندمدت تکیه دارد. این همان مسیری است که میتواند آینده احیای ماهیان خاویاری دریای خزر را روشنتر کند.
جمعبندی
آغاز بررسیهای تخصصی برای بازگرداندن پنج گونه ماهیان خاویاری بومی دریای خزر به رودخانه تجن، نشانهای روشن از توجه دوباره به یکی از مهمترین پروندههای محیطزیستی کشور است. ایجاد ذخیرهگاه ژنتیکی، انتخاب سد شهید رجایی به عنوان گزینه اصلی و تأکید بر همکاری بیندستگاهی، نشان میدهد این پروژه با نگاهی فراتر از یک اقدام کوتاهمدت طراحی شده است.
اگر شرایط زیستمحیطی لازم فراهم شود و برنامهها بر پایه مطالعات علمی پیش برود، این طرح میتواند به نقطه عطفی در احیای ماهیان خاویاری دریای خزر تبدیل شود؛ تلاشی برای نجات «فسیلهای زنده»ای که بقای آنها، بخشی از بقای میراث طبیعی ایران است.
