آبخیزداری و توصیههای کلی جهت تامین آب شرب مورد نیاز روستاها
تغییر اقلیم، خشکسالی، تخریب محیط زیست و منابع طبیعی از یک طرف و افزایش جمعیت و از طرف دیگر، سبب بروز برداشتهای بیرویه از منابع آب شده است.
![آبخیزداری و توصیههای کلی جهت تامین آب شرب مورد نیاز روستاها](https://cdn.akhbarsabzkeshavarzi.ir/thumbnail/yCOsTwydXQV3/Zce5TsPUvMCNJCTqRhU5aBR7NAAueirIp2aUMc7Km7B1WL5TKdVDf3JNS30Ev-qlX7FZfy_thG_EOJeDn0dFuf6kG3Xjeshw0R-peSoc5NyO-gF4t3qOC1B8egnqVCaY3NAdIXgUOD-coUXN8Z5lpQ,,/%D8%A2%D8%A8%D8%AE%DB%8C%D8%B2%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D9%88%D8%B5%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%84%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%A2%D8%A8-%D8%B4%D8%B1%D8%A8-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%87%D8%A7.jpg)
اخبار سبز کشاورزی؛ تغییر اقلیم، خشکسالی، تخریب محیط زیست و منابع طبیعی (تخریب جنگلها و مراتع در بالادست حوزههای آبخیز و در نتیجه کاهش نفوذ آب در لایههای خاک و بروز فرسایش خاک، سیلاب، زمین لغزش و...)، از یک طرف و افزایش جمعیت، ارتقای سطح بهداشت عمومی، تغییر الگوی مصرف، آلودگی منابع آب، پایین بودن سطح بهرهوری (اتلاف آب در شبکههای انتقال و توزیع آب و نیز در مزارع و باغات) و ضعیف شدن سرمایه اجتماعی (بیاعتمادی، ضعف روحیه همدلی، مسئولیتپذیری و مشارکت) از طرف دیگر، سبب بروز برداشتهای بیرویه از منابع آب و به تبع آن کاهش ذخایر آبی قابل دسترس، بروز تنشهای آبی در سطح جهان و بخشهای وسیعی از ایران شده است.
به تدریج، نیاز به آب در بخشهای مختلف (کشاورزی، شرب، صنعت و خدمات) افزایش یافته و روند نیاز به آب، بهخصوص در بخش شرب یک روند افزایشی است.
وضعیت سفرههای آب زیرزمینی در دشتهای کشور هم بر کسی پوشیده نیست و بیشتر آنها وضعیت بحرانی دارند.
انتقال آب بینحوضهای هم مشکلات خاص خودش را دارد و در واقع، انتقال پرهزینه مشکل از یک مکان به مکان دیگر است.
بدیهی است رویکردهای مرتبط با افزایش بهرهوری، مدیریت تقاضا، بازچرخانی آب و مدیریت مصارف در بخشهای پرمصرف تا حدودی میتوانند از شدت تنشها و بحران کمآبی بکاهند.
علاوهبر رویکردهای «مدیریت تقاضا» و پیشبینی سازکارهای تشویقی برای بهرهبرداران از منابع آب و مصرفکنندگان جهت افزایش بهرهوری، کاهش مصرف و صرفهجویی در مصرف آب، بهطور کلی، راهکارهای تامین آب شرب روستاها در مناطق روستایی و کوهپایهای عبارتند از:
1- بررسی روشهای سنتی تامین آب شرب هر روستا و تلاش برای احیاء یا بهبود آن
2- انجام اقدامات آبخیزداری و استحصال آب باران (Rain Water Harvesting) در بالادست چشمهها و قنوات موجود
3- اجرای اقدامات استحصال آب باران برای جمعآوری آب باران از پشت بام منازل و هدایت آن به یک منبع ذخیره مناسب
4- تلاش در زمینه افزایش بهرهوری آب (Water Productivity) در بخش کشاورزی و تخصیص آب صرفهجویی شده به مصارف شرب و صنعت و خدمات در قالب سازکارهای "بازار آب" (خرید و فروش آب مازاد بخش کشاورزی پس از اجرای روشهای نوین آبیاری و کاهش تلفات آب در شبکه انتقال و توزیع و آبیاری)
5- انجام اقدامات آبخیزداری و احیای مراتع در بالادست حوزههای آبخیز با هدف ذخیره نزولات جوی و سپس احداث چاه گالری دار در دامنههای پایین دست برای تامین آب شرب مورد نیاز روستا
6- اجرای پروژههای پخش سیلاب و تغذیه آبخوانها در پایین دست حوزههای آبخیز و برداشت از آب زیرزمینی برای تامین آب شرب
7- احداث سد زیرزمینی در مقاطع مناسب از رودخانههای آبرفتی جهت ذخیره آب و جلوگیری از تبخیر آن
8- شناسایی مناطق مناسب برای ذخیره آب در سطح زمین شامل بندسار، خوشاب، گوراب، استخرهای آب و نظایر آن
9- شناسایی مناطق دارای "منابع آب کارستی کم ژرفا" در سازندهای سخت
10- شناسایی مناطق دارای "سفرههای آب زیرسطحی معلق" در مناطق مرتفع و استخراج آب از این مناطق
11- ارائه الگوها و روشهای مصرف بهینه آب در بخشهای مختلف بهخصوص بخش کشاورزی
12- ارائه روشهای سازگاری با خشکسالی بر اساس پیشبینیهای دورهای
13- استفاده از روشهای جدید تامین آب از رطوبت نسبی هوا (نظیر استفاده از آب شبنم)
14- استفاده از آبهای نامتعارف، شور، پساب و فاضلاب (پس از تصفیه آب و رفع آلودگیهای فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیک آنها و یا پس از استفاده از دستگاههای آب شیرین کن)
15- آخرین گزینه، احداث سد مخزنی و یا "انتقال آب بین حوضهای" (زیرا معمولا این قبیل پروژهها اثرات سوء زیست محیطی دارند و همچنین هزینه احداث و هزینه تعمیر و نگهداری آنها بسیار بالاست و اجرای آنها در سرزمین زلزله خیز ایران، دارای ریسک و مخاطرات زیادی است)
با توجه به اینکه اقدامات آبخیزداری و احیای منابع طبیعی (جنگلها و مراتع) اقداماتی چند منظوره هستند (هم به حفظ آب و خاک و هم به کنترل فرسایش خاک و سیلخیزی و هم به بهبود معیشت جوامع بهره بردار محلی کمک میکنند) امید است که با استفاده از دانش بومی و همچنین فناوریهای نوین، بتوان مسئله تامین آب شرب روستاها (بهخصوص روستاهایی که در حال حاضر با ماشین تانکر، آب شرب آنها تامین میشود) را برطرف کرد و با استفاده از نظرات کارشناسی، بیش از پیش تلاش شود تا همه منابع کشور، به شکل اصولی و پایدار مورد بهره برداری قرار گیرند.
نادر جلالی، عضو هیات علمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری (بازنشسته وزارت جهاد کشاورزی)
سید ابوالفضل میرقاسمی، کارشناس منابع طبیعی و آبخیزداری (بازنشسته وزارت جهاد کشاورزی)