قاچاقچیان جلوتر از قانون؛ چرا در جنگ با قاچاق حیاتوحش در ایران عقب ماندهایم؟
بررسی شکاف عمیق میان تصمیمسازان و متخصصان جوان در مبارزه با قاچاق حیاتوحش در ایران؛ چرا قاچاقچیان آنلاین همیشه یک قدم جلوتر از قانون هستند؟
تجارت سیاه جانوران در بستر اینترنت و بازارهای زیرزمینی با سرعتی باورنکردنی در حال تغییر چهره است، اما سیاستگذاران ما هنوز با روشهای سنتی و بدون دادههای علمی به جنگ این بحران میروند؛ شکافی عمیق میان دانش روز و تصمیمگیری که حیاتوحش ایران را به لبه پرتگاه فرستاده است.
قاچاق حیاتوحش در ایران مدتهاست که از قالب چند پرونده سنتی شکار غیرمجاز یا فروش خیابانی خارج شده و به یک تجارت سازمانیافته، دیجیتال و چندلایه تبدیل شده است. تصاویر حیوانات زبانبستهای که در صندوقعقب خودروها کشف میشوند یا آگهیهای رنگارنگ فروش گونههای نادر در اینستاگرام و تلگرام، تنها نوک کوه یخِ این بحران بزرگ هستند. در حالی که شبکههای قاچاق با تکیه بر فناوریهای نوین و بازاریابی دیجیتال روزبهروز سازمانیافتهتر عمل میکنند، ساختار مدیریتی مقابله با قاچاق حیاتوحش در ایران همچنان درگیر نگاههای سنتی، طرحهای جزیرهای و آزمونوخطاهای مکرر است. اما چرا در این نبرد نابرابر، قاچاقچیان همواره چند قدم جلوتر از قانون ایستادهاند؟
بازار پنهان و دیجیتال؛ وقتی مجازاتها دیگر بازدارنده نیستند
تجربه کشورهای پیشرو در حفاظت محیطزیست نشان میدهد که رویکردهای صرفاً قضایی و پلیسی، بدون شناخت ساختار بازار، تأثیر پایداری بر کاهش جرایم ندارند. تشدید مجازاتها یا افزایش آمار کشفیات در کوتاهمدت، شاید مسکنی موقت باشد، اما قاچاقچیان بلافاصله خود را با شرایط جدید سازگار میکنند.
امروز بخش عمدهای از خرید و فروشها از بازارهای فیزیکی و سنتی به گروههای خصوصی و کانالهای رمزنگاریشده در شبکههای اجتماعی منتقل شده است. حقیقت این است که تا الگوی تقاضا، انگیزههای خریداران و مسیرهای نوین ترانزیت شناسایی نشوند، نمیتوان با تکیه بر روشهای قدیمی جلوی قاچاق حیاتوحش در ایران را گرفت. شناخت علمی بازار، پیشنیاز هرگونه مداخله مؤثراست.
بحران نبود داده؛ تصمیمگیری در تاریکی مطلق
یکی از بزرگترین چالشهای ما در مسیر مبارزه با قاچاق حیاتوحش در ایران، فقدان یک بانک اطلاعاتی جامع و متمرکز است. ما هنوز آمار دقیقی از نسبت گونههای بومی به غیربومی در بازار قاچاق، سهم دقیق پلتفرمهای آنلاین، حجم مالی واقعی این تجارت و اولویتهای تقاضا نداریم.
وقتی دادههای آماری مستند وجود نداشته باشد، سیاستگذاریها و برنامههای ملی عملاً بر پایه حدس و گمان شکل میگیرند. دادهها صرفاً اعدادی روی کاغذ نیستند، بلکه زیرساخت اصلی تصمیمگیری هستند. بدون سنجش وضعیت موجود، ارزیابی موفقیت یا شکست هیچ طرح حمایتی امکانپذیر نخواهد بود.
فراتر از کشف؛ زنجیره مفقوده بازپروری و رهاسازی
نبرد با قاچاق حیاتوحش در ایران با توقیف محموله و دستگیری متهم به پایان نمیرسد؛ بلکه تازه آغاز یک زنجیره پیچیده و کاملاً تخصصی است. حیوانی که از دست قاچاقچیان نجات داده میشود، نیاز به تعیین گونه، غربالگری سلامت، قرنطینه، بازپروری رفتاری و در نهایت پایش پس از رهاسازی در طبیعت دارد.
پروندههای جنجالی سالهای اخیر نظیر تولهخرسهای سیاه، پلنگها یا یوزهای آسیایی آسیبدیده نشان دادند که ما هنوز زیرساختها، پروتکلهای استاندارد و تجربه انباشته کافی برای مدیریت پس از کشف را نداریم. در حالی که کشورهای همسایه مانند ترکیه و ارمنستان پیش از اجرای برنامههای رهاسازی، مراکز تخصصی و پروتکلهای علمی دقیقی را مستقر کردهاند، در ایران هنوز فاصله زیادی میان تصویب طرحها روی کاغذ تا اجرای عملیاتی آنها در میدان وجود دارد.
انزوای نسل جدید متخصصان و بنبست تصمیمسازی
در سالهای اخیر، نسل جدیدی از پژوهشگران و متخصصان جوان ایرانی با انجام مطالعات میدانی ارزشمند در حوزههایی چون ژنتیک حفاظت، علوم اجتماعیِ حفاظت و پایش بازارهای آنلاین حیاتوحش، ظرفیتهای علمی بینظیری ایجاد کردهاند. این پژوهشها بهوضوح ثابت کردهاند که بازار پنهان قاچاق، کاملاً قابل ردیابی و تحلیل است.
با این حال، بزرگترین مانع فعلی، عدم اتصال این بدنه علمی به بدنه تصمیمگیر و اجرایی کشور است. اسناد و طرحهای حفاظتی متعددی که بدون مشارکت فعال این متخصصان جوان تدوین میشوند، در نهایت سرنوشتی جز خاک خوردن در قفسه کتابخانههای دولتی ندارند؛ کتابخانههایی که دسترسی به آنها حتی برای خود این پژوهشگران نیز دشوار است. تا زمانی که این پیوند میان دانش روز و مدیریت اجرایی برقرار نشود، قاچاقچیان حیاتوحش به پیشتازی خود در تخریب تنوع زیستی کشور ادامه خواهند داد.
