قانون یا فرهنگ؟ پشت پرده ممنوعیت آفرود سواری در ایران

تصمیم قاطع برای ممنوعیت آفرود سواری در زیست‌بوم‌های حساس ایران، بار دیگر یک دوگانه قدیمی را زنده کرده است؛ آیا بدون ابزار قانون می‌توان با لودرهای تفریحی در دل طبیعت مقابله کرد؟

ممنوعیت آفرود سواری در عرصه‌های طبیعی ایران از سوی سازمان منابع طبیعی، موجی از موافقت‌ها و مخالفت‌ها را در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی به راه انداخته است.

در این میان، گزاره همیشگی «به جای ممنوعیت، فرهنگ‌سازی کنید» بار دیگر به گوش می‌رسد؛ گزاره‌ای که در نگاه نخست منطقی به نظر می‌رسد، اما بر یک دوگانه نادرست استوار است. واقعیت این است که قانون و فرهنگ، دو مسیر متضاد نیستند، بلکه مکمل یکدیگر در نجات طبیعت در حال احتضار ایران به‌شمار می‌روند.

تفاوت عادات زیان‌بار با فرهنگ بومی

بسیاری معتقدند هر رفتار رایجی در جامعه، بخشی از فرهنگ آن است. اما این یک مغالطه آشکار است. فرار مالیاتی، ریختن پسماند در طبیعت یا تخریب اموال عمومی هرگز به فرهنگ تبدیل نمی‌شوند، حتی اگر در میان عده‌ای رواج داشته باشند.

موضوع ممنوعیت آفرود سواری نیز از همین جنس است. ورود خودروهای دو دیفرانسیل به زیستگاه‌های حساس کویری، جنگلی و کوهستانی، پیامدهایی چون نابودی پوشش گیاهی، فرسایش شدید خاک، تخریب آبراهه‌ها و رعب و وحشت در میان حیات وحش را به دنبال دارد. بنابراین، اصرار بر این نوع تفریح تخریبی، یک هنجار غلط و آسیب‌رسان است، نه یک عنصر فرهنگی که نیاز به مدارا داشته باشد.

چرا قانون خود ابزار فرهنگ‌سازی است؟

این تصور که فرهنگ‌سازی باید مستقل از قانون جلو برود، ناشی از عدم درک کارکرد قوانین اجتماعی است. تاریخ نشان داده که رفتارهای متمدنانه امروزی مانند بستن کمربند ایمنی یا ممنوعیت استعمال دخانیات در مکان‌های عمومی، تنها با توصیه و خواهش نهادینه نشده‌اند؛ بلکه قانون به عنوان یک بازوی الزام‌آور، مسیر تغییر هنجارها را هموار کرده است.

در خصوص ممنوعیت آفرود سواری نیز، قانون به عنوان پیامی رسمی از سوی جامعه عمل می‌کند؛ پیامی با این مضمون که تفریحات شخصی گروهی اندک، نباید به قیمت نابودی سرمایه‌های ملی نسل‌های آینده تمام شود.

پشتوانه اجتماعی؛ رمز موفقیت قانون جدید

قوانینی در جامعه پایدار می‌مانند که از پذیرش عمومی برخوردار باشند. تصمیم اخیر برای اعمال ممنوعیت آفرود سواری دقیقاً از این دسته است. این مصوبه نه در جهت محدود کردن نیازهای اولیه مردم، بلکه برای مهار فعالیتی است که هزینه‌های سنگین زیست‌محیطی آن را کل جامعه پرداخت می‌کند. از این رو، بدنه جامعه مدنی و کنشگران محیط‌زیست به شدت از این اقدام حمایت می‌کنند.

وقتی حاکمیت با قانون از مراتع، جنگل‌ها و کویرهای ایران حفاظت می‌کند، در واقع در حال آموزش یک ارزش عمومی است. این مداخله قانونی، مرزهای رفتارهای مسئولانه را بازتعریف می‌کند تا حفاظت از طبیعت از یک توصیه اخلاقی، به یک وظیفه شهروندی تبدیل شود.