خطر خاموشی ۴۵ روزه کارخانه‌ها؛ زمستان سخت صنایع آغاز شد
با ثبت کسری روزانه ۴۰۰ میلیون مترمکعب، زمستان سختی در راه است؛ فعالان اقتصادی از احتمال تعطیلی ۴۵ روزه کارخانه‌ها با قطع گاز صنایع خبر می‌دهند.
در روزهایی که هنوز سوز سرمای استخوان‌سوز زمستان آغاز نشده، نبض بخش تولید زیر بار سنگین ناترازی انرژی کندتر می‌زند. فعالان صنعتی که تابستان امسال را با سهمیه‌بندی شدید برق و شیفت‌های اجباری گذراندند، حالا با نزدیک‌شدن جبهه هوای سرد، پیش روی خود بحرانی عمیق‌تر می‌بینند: قطع گاز صنایع به مدتی که شاید تا ۴۵ روز هم طول بکشد. آسیب‌های ناشی از تنش‌های اخیر و افت ظرفیت تزریق شبکه گاز به این ناترازی مزمن دامن زده؛ به‌طوری‌که پیش‌بینی‌ها از شکاف تاریخی ۴۰۰ میلیون مترمکعبی میان تولید و مصرف خبر می‌دهند. شرایطی که به باور کارشناسان، دیگر تنها یک چالش موقت نیست، بلکه تهدیدی مستقیم علیه اشتغال پایدار و شریان‌های اصلی اقتصاد کشور به شمار می‌رود.
اولویت‌بندی گاز نیروگاه‌ها؛ راهکار وزارت نیرو برای کنترل بحران
وزارت نیرو برای مدیریت مصرف سوخت نیروگاهی و جلوگیری از افت فشار شبکه خانگی، رویکرد تفکیک کارخانه‌ها را در دستور کار دارد. عباس علی‌آبادی، وزیر نیرو، در تشریح این راهبرد تأکید می‌کند که سیاست دولت بر حفظ حیات تولید در بخش‌های مولد متمرکز است: «ما صنایع را به دو گروه تفکیک کرده‌ایم؛ واحدهای اشتغال‌زا و ارزش‌آفرین که سهم مستقیمی در تولید ناخالص داخلی (GDP) دارند، و واحدهایی که صرفاً در زمره صنایع انرژی‌بر قرار می‌گیرند. بر اساس تکلیف قانونی، اولویت ما تضمین برق پایدار برای گروه اول است. هم‌زمان تلاش می‌کنیم با اصلاح ساختار قیمت‌گذاری، بخش دوم را به‌سوی بهینه‌سازی الگوی مصرف هدایت کنیم؛ هرچند وجود کسری‌ها واقعیتی انکارناپذیر است.»
چرا امکان سهمیه‌بندی گاز مانند برق وجود ندارد؟
بسیاری این پرسش را مطرح می‌کنند که چرا خاموشی‌های زمان‌بندی‌شده تابستان، در زمستان برای شبکه گاز تکرار نمی‌شود؟ آرمان خالقی، دبیرکل خانه صنعت و معدن، در این زمینه به تفاوت‌های بنیادین فنی و ایمنی شبکه گاز اشاره می‌کند. به گفته او، مدیریت شبکه برق از طریق مرکز دیسپچینگ امکان قطعی‌های ساعتی و متناوب را در مناطق مختلف فراهم می‌کرد تا از این مسیر بخشی از بار شبکه به نفع کارخانه‌ها سبک شود؛ اما خطوط لوله گاز انعطاف شبکه برق را ندارند. در همین راستا، نبود امکان مدیریت منطقه‌ای با شیر فلکه، ریسک بالای انفجار و نشتی ناشی از بازگشایی مجدد شبکه، و وابستگی سراسری به خطوط لوله تا دورافتاده‌ترین مناطق، از موانع اصلی اجرایی در این حوزه محسوب می‌شوند.
سناریوی تعطیلی ۴۵ روزه؛ شهرک‌های صنعتی در خط مقدم خاموشی
خالقی هشدار می‌دهد که در شرایط کمبود شدید سوخت، شهرک‌های صنعتی متراکم به نخستین هدف برای مدیریت بحران تبدیل می‌شوند؛ چرا که اعمال محدودیت بر صنایع دورافتاده برای شبکه انتقال صرفه اجرایی ندارد: «برآوردها نشان می‌دهد ممکن است کارخانه‌ها با وقفه‌های کاری از دو هفته تا ۴۵ روز روبه‌رو شوند. اگر کارخانه‌ای ۴۵ روز مداوم متوقف شود و هم‌زمان بانک‌ها بدون تنفس اقساط را طلب کنند و هزینه‌های ترانزیت انرژی نیز تعلیق نشود، با زنجیره‌ای از ورشکستگی روبه‌رو خواهیم شد که بازگشت بسیاری از آن‌ها به چرخه تولید را غیرممکن می‌کند.»
بن‌بست سوخت جایگزین؛ از نایاب‌بودن گازوئیل تا محدودیت مازوت
روی آوردن به مازوت و گازوئیل، نخستین گزینه‌ای است که معمولاً به مدیران کارخانه‌ها پیشنهاد می‌شود، اما در میدان واقعیت، این راهکارها با موانع فنی و لجستیکی جدی مواجه است. معماری شهرک‌های صنعتی بر پایه گاز پایدار بنا شده و بیشتر واحدها مخازن ایمن برای ذخیره‌سازی میان‌مدت سوخت مایع در اختیار ندارند. از سوی دیگر، در صنایع دارویی، غذایی و بهداشتی، به‌کارگیری مازوت به‌دلیل آلایندگی شدید ممنوع است و برای سایر بخش‌ها نظیر سیمان نیز آسیب‌های زیست‌محیطی فراوانی در پی دارد. در بخش گازوئیل نیز، بازار چندنرخی، ناتوانی در تأمین سوخت ژنراتورها حتی برای دو روز در تابستان، و قیمت‌های نجومی بازار آزاد، عملاً امکان جایگزینی پایدار را از بین برده است.
رکوردشکنی ناترازی گاز؛ کسری ۴۰۰ میلیون مترمکعبی چگونه رخ داد؟
ابعاد کسری گاز امسال فراتر از الگوهای فصلی سال‌های گذشته است. آرش نجفی، رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران، تصویری دقیق‌تر از دامنه بحران ارائه می‌دهد؛ در حالی که میانگین کسری گاز کشور در سال‌های گذشته بین ۲۳۰ تا ۲۸۰ میلیون مترمکعب در روز بود، امسال با احتساب صدمات پالایشگاهی، حدود ۱۸۰ میلیون مترمکعب دیگر به این رقم اضافه شده و مجموع کسری پیش‌بینی‌شده به رقم بی‌سابقه ۴۰۰ تا ۴۱۰ میلیون مترمکعب در روز رسیده است. این ارقام نشان می‌دهد که ناترازی انرژی امسال نه‌فقط شهرک‌های تولیدی، بلکه بخش‌های اداری و شبکه شهری در استان‌های سردسیر و شمالی را نیز تحت‌الشعاع قرار خواهد داد.
آیا صنعت باید قربانی رفاه کوتاه‌مدت شود؟
نجفی با انتقاد از الگوی غیربهینه مصرف خانگی، معتقد است استراتژی کلان باید بر کنترل و کاهش تقاضای عمومی متمرکز شود تا چرخه اشتغال و ثروت‌آفرینی از کار نیفتد: «اگر بار مهار ناترازی صرفاً بر دوش کارخانه‌ها انداخته شود، تاوان آن با تشدید کسری بودجه دولت، جهش نرخ بیکاری و مسدود شدن جریان نقدینگی به جامعه بازمی‌گردد. جامعه باید بداند با شروع جبهه هوای سرد از اواخر آبان تا پایان دی‌ماه، چاره‌ای جز بازنگری در شیوه مصرف خانگی و حتی گرمایش محدود به یکی دو اتاق نداریم؛ وگرنه بهای گرم نگه‌داشتن خانه‌های با اتلاف انرژی بالا، خاموشی صنایع و رکود اقتصادی خواهد بود.» به باور تحلیل‌گران اقتصادی، عبور بی‌خطر از این مقطع بحرانی مستلزم اتخاذ تصمیم‌های شفاف شامل ارتقای راندمان حرارتی نیروگاه‌ها، بازبینی فوری در تعرفه‌های حمل انرژی برای واحدهای راکد و طراحی مشوق‌های هدفمند برای مشترکان خانگی است./پیام ما
