معمای دورریز گوجهفرنگی؛ چرا ممنوعیت صادرات کشاورزان را نقرهداغ کرد؟
تصمیم ناگهانی برای ممنوعیت صادرات گوجهفرنگی و نبود تفکیک میان کشت جالیزی و گلخانهای، کشاورزان و صادرکنندگان را با بحران دورریز محصول روبهرو کرد.
تصاویر تکاندهنده از انباشت و رهاسازی تنها گوجهفرنگی در بیابانها، بار دیگر گره کور سیاستگذاریهای خلقالساعه در بخش کشاورزی را به رخ کشید. در شرایطی که فعالان اقتصادی و صادرکنندگان از خسارتهای جبرانناپذیر این تصمیمات دم میزنند، این پرسش مطرح است که آیا ممنوعیتهای کلی و بدون کارشناسی، درمانگر التهاب بازار داخلی است یا تنها سرمایه تولیدکنندگان را به باد میدهد؟
سایه سنگین بخشنامههای ناگهانی بر رنج کشاورزان
انتشار گسترده فیلمی از رها شدن مقادیر انبوهی گوجهفرنگی در بیابان، زنگ خطری جدی برای نظام توزیع و بازاریابی محصولات کشاورزی به صدا درآورد. این رویداد تلخ، بازتابی از چرخهای معیوب است که در آن، ابلاغ ناگهانی محدودیتهای صادراتی از سوی دفاتر دولتی دست در دست افزایش سرسامآور هزینههای حملونقل میگذارد تا دسترنج ماهها زحمت کشاورز در چند روز دود شود.
دفتر مقررات صادرات و واردات سازمان توسعه تجارت در پی نامههای وزارت جهاد کشاورزی، صادرات انواع پیاز، سیبزمینی و گوجهفرنگی را تا اطلاع ثانوی متوقف کرد. کارشناسان حوزه اقتصاد کشاورزی هشدار میدهند که این رویکرد دستوری، بیش از هر چیز بنیه مالی تولیدکنندگان را نشانه میگیرد؛ بهویژه آنکه سایه تهدید قطع گاز و بحران انرژی نیز بر سر واحدهای گلخانهای سنگینی میکند.
چرا صادرکنندگان خواستار تفکیک «گلخانهای» از «جالیزی» هستند؟
کشاورز برای به ثمر رساندن محصول خود از بذر و کود تا آب، سم، حاملهای انرژی و دستمزد کارگر هزینه میکند. از سوی دیگر، فسادپذیری بالای صیفیجات به این معناست که در صورت بسته شدن راه بازار، تولیدکننده تنها چند روز برای نجات محصول خود فرصت دارد.
تناقض در ذائقه بازارهای هدف و بازار داخلی
در این میان، صدرالدین نیاورانی، نایبرئیس کمیسیون صادرات اتاق بازرگانی ایران، با انتقاد شدید از بخشنامههای کلینگر تأکید میکند که سیاستگذاران تفاوت بنیادین میان تولیدات فضای باز (جالیزی) و محصولاتی که با تکنولوژی گلخانهای به دست میآیند را نادیده میگیرند.
به گفته او، در گلخانههای مدرن کشور ارقامی نظیر گوجهفرنگیهای چری، ریز و خوشهای کشت میشوند که به طور تخصصی برای پاسخگویی به ذائقه بازارهایی مانند روسیه پرورش یافتهاند و اساساً مشتری و متقاضی چندانی در بازار داخلی ندارند. صادرکنندگان میگویند وقتی صادرات متوقف میشود، متن بخشنامه باید بهصراحت حوزه جالیزی را هدف بگیرد تا دستکم سرمایه سرمایهگذاران گلخانهای و تعهدات بانکی آنها قربانی تصمیمات یکشبه نشود.
کمبودهای مقطعی پاییزه؛ ریشهیابی یا پاک کردن صورتمسئله؟
یکی از بهانههای اصلی برای اعمال ممنوعیتهای مقطعی، تلاش دولت برای کنترل قیمت و تنظیم بازار داخل است. با این حال، تحلیلگران بازار بر این باورند که نوسانات پاییزه عرضه گوجهفرنگی در شهرهایی نظیر تهران، کرج، شهریار و نیمه شمالی کشور، ماهیت کاملاً مقطعی (یک وقفه ۷ تا ۱۰ روزه) دارد.
این وقفه طبیعی در فصل انتقال کشت از مناطق سردسیر به قطبهای تولید جنوب کشور نظیر بندرعباس، دزفول و حاجیآباد رخ میدهد. فعالان بازار معتقدند دولت به جای ممنوعیت مطلق صادرات که اعتبار تجاری ایران در بازارهای منطقهای را مخدوش میکند، باید با ابزارهایی چون برنامهریزی دقیق لجستیک، ذخیرهسازی هوشمند و حمایت از زنجیره تأمین، این گذار فصلی را مدیریت کند.
نگاهی به آینده؛ مسئولیتپذیری در زنجیره تأمین غذا
هیچ کشاورز یا صادرکنندهای سرمایه و دسترنج خود را با دست خویش به بیابان نمیریزد تا طعمه خاک شود؛ وقوع چنین فجایعی معلول زنجیرهای از تصمیمات جزیرهای، ناهماهنگی دستگاهها و فقدان دادههای دقیق آماری است. اگر قرار است امنیت غذایی کشور و منافع کشاورز همزمان حفظ شوند، وزارتخانهها و اتاقهای بازرگانی نیازمند دیالوگی مستمر، پیشنگرانه و مبتنی بر واقعیتهای میدان تولید هستند؛ پیش از آنکه داستان تلخ دورریز محصول، بار دیگر تکرار شود.