آفتکشهای ممنوعه اروپا و ۱۶۰۰ مسمومیت در برزیل | گزارش
تحلیل دادههای وزارت بهداشت برزیل نشان میدهد نام آفتکشهای ممنوعه اروپا در بیش از ۱۶۰۰ گزارش مسمومیت ۲۰۲۵ آمده است؛ روایت قربانیان و پاسخ شرکتها.
دیکوات در اروپا ممنوع است. در بریتانیا هم از سال ۲۰۲۰ فروش و مصرفش برای سمپاشی مزارع متوقف شده. اما همان ماده، با همان نام تجاری، همچنان در کارخانهای در هادرسفیلد تولید میشود و راهی برزیل میشود؛ جایی که در گزارشهای وزارت بهداشت، نامش پشت سر ماجرای مرگ یک کشاورز ۶۰ ساله ایستاده است.
تحلیلی تازه بر دادههای وزارت بهداشت برزیل نشان میدهد در سال ۲۰۲۵، نام محصولات آفتکشی که شرکتهای اروپایی میفروشند در بیش از ۱٬۶۰۰ گزارش مسمومیت ثبت شده است. حدود یکسوم این موارد به موادی مربوط میشود که اتحادیه اروپا به دلیل خطر برای سلامت انسان و محیطزیست، استفاده از آنها را در مزارع خود ممنوع کرده است. این شکاف میان مقررات اروپا و بازار صادراتی، هسته اصلی گزارشی است که «Unearthed» و «Public Eye» منتشر کردهاند.
آنچه دادهها میگویند؛ ۱۶۰۵ گزارش، سه شرکت، یک پرسش
بر پایه این تحلیل، از میان ۲٬۸۵۷ گزارش مسمومیتی که در آنها نام یک محصول کشاورزی قابلشناسایی آمده بود، ۱٬۶۰۵ گزارش به نامهای تجاری محصولاتی اشاره دارد که تولیدکنندگان اروپایی آفتکش آنها را میفروشند. در کل سال، بیش از ۶٬۷۰۰ گزارش پزشکی مرتبط با آفتکشهای کشاورزی در سامانه ملی برزیل ثبت شده است.
تأییدشده یا مواجهه؟ تفاوتی که نتیجه را تغییر میدهد
طبق قوانین برزیل، همه موارد مشکوک باید در سامانه ملی ثبت بیماریها گزارش شوند، اما تنها پزشک یا پرستاری که بیمار را معاینه کرده میتواند پرونده را در دسته «مسمومیت تأییدشده» یا «مواجهه» بگذارد. از ۲٬۸۵۷ گزارش دارای نام محصول، ۱٬۴۲۰ مورد مسمومیت تأییدشده و ۱٬۱۰۸ مورد «مواجهه» ثبت شدهاند؛ بقیه در گروههای دیگر یا با طبقهبندی نامشخص ماندهاند.
اینجا نقطهای است که کارشناسان و شرکتها بر سر آن اختلاف دارند. آزمایشگاه بهندرت در این پروندهها دخیل میشود و تشخیص، بیشتر به قضاوت بالینی پزشک تکیه دارد. واندا گاریبوتی، زیستشناس بهداشت عمومی در مرکز دولتی نظارت بر سلامت ایالت ریو گرانده دو سول، میگوید آموزش ناکافی کادر درمان برای شناسایی و مدیریت این موارد، «یک عامل محدودکننده اصلی» است. به گفته او، جابهجایی زیاد کارکنان و نبود حمایت نهادی باعث شده تشخیصها کمتر با آزمایش تأیید شود.
رگلون؛ سمی که در بطری نوشابه ریخته شد
نلسون کاستولدی، سال گذشته در مزرعه خانوادگیشان در ریو گرانده دو سول، بهاشتباه رگلون نوشید. خانواده برای صرفهجویی، علفکش را بهصورت عمده خریده و یک لیتر از آن را در بطری خالی نوشابه ریخته بودند تا گالن ۲۰ لیتری را به مزرعه نبرند. او زیر آفتاب سوزان، مایع سیاهرنگ را با نوشابه اشتباه گرفت. با اینکه فوراً آن را تف کرد، کلیههایش از کار افتاد و آسیب به ریهها رسید. دو روز بعد جان باخت.
ایوان کاستولدی، پسرش، میگوید: «ما از هم پاشیدیم. چهار ماه بعد مادرم هم رفت. شب و روز گریه میکرد، افسرده شد و سکته کرد.» او تأکید میکند: «رگلون باید در برزیل ممنوع شود. نه بهخاطر اتفاقی که برای ما افتاد، بلکه بهخاطر سمی بودنش.»
از هادرسفیلد تا برزیل
رگلون حاوی دیکوات است و شرکت سوئیسی سینجنتا آن را در کارخانه هادرسفیلد تولید میکند. بریتانیا مصرف دیکوات را در ۲۰۲۰ ممنوع کرد، پس از آنکه کارشناسان آن را برای کارگران، ساکنان اطراف مزارع و پرندگان پرخطر دانستند. اتحادیه اروپا هم از ۲۰۱۹ این ممنوعیت را اجرا کرده است.
دادهها نشان میدهد نام رگلون در ۴۴ گزارش مسمومیت آمده که چهار مورد به مرگ انجامیده؛ ۲۶ مورد از این ۴۴ گزارش، مسمومیت تأییدشده ثبت شدهاند. وزارت بهداشت برزیل سال گذشته ۷۵ مورد مرتبط با دیکوات ثبت کرد، در حالی که در فاصله ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۲ مجموعاً ۳۶ مورد ثبت شده بود.
دورمکس و پای یک راننده تراکتور
سیدنی سوزا د اولیویرا، راننده تراکتور ۴۹ ساله، هنگام پر کردن دستگاه سمپاش، ظرف دورمکس را از دست داد و محتویاتش روی پایش ریخت. پایش قرمز شد، اما کار را ادامه داد. چهار روز بعد به بیمارستان رفت: «۱۵ روز بعد، پایم سیاه شده بود. تکههای گوشت از آن جدا میشد.» پزشک گفت باید بافت مرده برداشته شود تا آسیب به استخوان نرسد.
او میگوید شلوار محافظی که کارفرما داده بود نازک بود و ماده شیمیایی از آن عبور میکرد؛ و میترسید اگر مدت طولانی سر کار نرود، شغلش را از دست بدهد.
دورمکس را شرکت آلمانی Alzchem تولید و BASF در برزیل توزیع میکند. این محصول حاوی سیانامید است که اتحادیه اروپا در ۲۰۰۸ به دلیل نگرانی درباره سلامت کارگران سمپاش از چرخه مصرف خارج کرد. وزارت بهداشت برزیل سال گذشته ۱۷ مورد مسمومیت تأییدشده مرتبط با دورمکس ثبت کرده است.
فیناله، راندآپ و ۳۲ مرگ ثبتشده
در فهرست محصولات شناساییشده، فیناله (BASF) با ماده مؤثر گلوفوسینات دیده میشود که اروپا در ۲۰۱۸ ممنوعش کرد؛ مادهای که در اتحادیه اروپا سمی برای تولیدمثل شناخته میشود. نام راندآپ، علفکش بایر بر پایه گلیفوسات، هم بارها در گزارشها آمده، از جمله در پروندههای ۱۲ مورد مرگ.
در مجموع، در گزارشهایی که این تحقیق به محصولات شرکتهای اروپایی نسبت داده، ۳۲ مرگ ثبت شده است؛ ۳۱ مورد مسمومیت تأییدشده و ۲۶ مورد خودکشی. نام محصولات سینجنتا ۴۲۵ بار و محصولات BASF ۱۷۹ بار در گزارشها آمده است؛ ارقامی که نمیتوان جمع زد، چون در برخی پروندهها نام محصولات چند تولیدکننده با هم ثبت شده است.
پیشگیری از خودکشی هم در پس این ممنوعیتها هست: مطالعهای در ۲۰۲۰ نشان داد ممنوعیت سراسری آفتکشهای بسیار خطرناک میتواند راهکاری مقرونبهصرفه برای کاهش خودکشی در کشورهایی باشد که سهم بالایی از آن به این مواد نسبت داده میشود.
«استاندارد دوگانهای مرگبار»
نینا شرانک، از فعالان ارشد کارزار گرینپیس بریتانیا، این یافتهها را «استاندارد دوگانهای مرگبار» خواند و گفت: «اگر یک آفتکش برای استفاده در بریتانیا بیش از حد خطرناک است، باید برای صادرات هم بیش از حد خطرناک باشد.» به گفته او، وزیران نباید بگذارند بریتانیا بخشی از زنجیره تولید مواد شیمیایی سمی باشد که جان انسانها را در کشورهای دیگر به خطر میاندازد.
پاسخ شرکتها؛ «آمار، پشتش انسان است»
سینجنتا میگوید تقریباً نیمی از مواردی که در برزیل به این شرکت نسبت داده شده، مسمومیت تأییدشده طبقهبندی نشدهاند و Unearthed و Public Eye از این موضوع آگاه بودهاند، اما «آگاهانه تصمیم گرفتهاند طبقهبندی نهایی دادهها را نادیده بگیرند». این شرکت از «ناسازگاریهای متعدد دیگر» در تحقیق سخن میگوید که به گفتهاش «نگرانیهای جدی» درباره تفسیر گزینشی شواهد ایجاد میکند.
سخنگوی سینجنتا افزود: «پشت این آمار، انسانهای واقعی قرار دارند. هر مورد واقعی مسمومیت اهمیت دارد و هر خانوادهای که تحت تأثیر قرار گرفته، شایسته توجه ماست.» به گفته او، برزیل نظام نظارتی قدرتمندی دارد و محصولاتی که در اروپا ممنوع شدهاند میتوانند مستقلاً در برزیل ارزیابی و قانونی ثبت شوند؛ تفاوت محصولات کشاورزی، شرایط کشت و فشار آفات هم از دلایل تفاوت مقررات است. سینجنتا میگوید در ۲۰۲۵ به ۹۵ هزار نفر در برزیل درباره استفاده ایمن از محصولاتش آموزش داده است.
بایر بر ایمنی محصولاتش در صورت استفاده مطابق برچسب تأکید میکند، اما به اعتبار دادههای تحقیق تردید دارد: به گفته این شرکت، محصولات و شرایط مواجهه مستقلاً تأیید نشدهاند، ممکن است برخی مواد اشتباه شناسایی شده باشند و علائمی مثل سردرد و تحریک پوست دلایل دیگری هم داشته باشد. بایر همچنین میگوید «راندآپ» بهعنوان نامی عمومی به کار میرود و ممکن است به محصولات تولیدکنندگان دیگر یا کالاهای تقلبی هم اشاره کند. این شرکت میگوید ممنوعیت در اروپا لزوماً به معنای ناایمن بودن نیست و برنامههای آموزشیاش در ۲۰۲۵ بیش از چهار میلیون نفر را در جهان پوشش داده است.
BASF هم از گزارشهای مسمومیت مرتبط با محصولاتش ابراز نگرانی عمیق میکند و میگوید برخی حوادث ممکن است ناشی از «استفاده نادرست عمدی» از محصولاتی باشد که فقط برای کشاورزی ساخته شدهاند. این شرکت از همکاری با مقامات برای بررسی حوادث و سرمایهگذاری در آموزش خبر میدهد؛ برنامههایش در برزیل در ۲۰۲۵ بیش از ۱۴٬۴۷۵ نفر را پوشش داده است.
پرسشی که پاسخ روشنی ندارد
نام تجاری یک محصول در گزارش مسمومیت، بهتنهایی ثابت نمیکند که همان محصول عامل مسمومیت یا مرگ بوده است؛ این را خود تحلیلگران هم پذیرفتهاند. اما آمار پروندههای تأییدشده، افزایش ثبت موارد دیکوات و روایت کارگرانی که با عوارض پوستی و تنفسی به بیمارستان رسیدهاند، تصویری میسازد که پاسخ دادن به آن از پاسخ دادن به یک شرکت سختتر است: وقتی یک ماده در اروپا برای سلامتی خطرناک تشخیص داده میشود، چرا همان ماده با همان برند، آن سوی اقیانوس مجاز میماند؟