چرا سیلابهای مرگبار پاییز هم دردمان را دوا نکرد؟
بارشهای سیلآسای پاییز ۱۴۰۵ جان ۴ نفر را گرفت و خسارتبار شد، اما چرا بارانهای رگباری و پدیده النینو نتوانست بحران ۶ ساله بیآبی را حل کند؟
پاییز ۱۴۰۵ با تمام قوا از راه رسید؛ اما به جای سیراب کردن زمینهای تشنه، پیامآور ویرانی شد. وقوع سیلابهای مکرر در مهر و آبان امسال، علاوه بر وارد کردن خسارتهای سنگین به شهرها و روستاها و جان باختن ۴ تن از هموطنانمان، بار دیگر یک تناقض تلخ را به رخ کشید: کشوری که سالهاست با بحران کمآبی و خشکسالی دستوپنجه نرم میکند، در مواجهه با حجم ناگهانی آب ناتوان است و به جای مهار این نعمت خدادادی، تنها نظارهگر خسارتهای آنست.
در شرایطی که کارشناسان پیشتر از بازگشت النینو و پاییز پرباران خبر داده بودند، این پرسش جدی مطرح میشود که چرا قطرات حیاتبخش باران پیش از آنکه به سفرههای زیرزمینی برسند، به سیلابهای ویرانگر تبدیل میشوند؟
از وعده «النینو» تا واقعیت تلخ خسارتهای پاییزه
از اواسط تابستان امسال، زمزمههای ورود پدیده آبوهوایی «النینو» و احتمال بارشهای فراتر از نرمال، امید تازهای در دل بخش کشاورزی و جوامع محلی ایجاد کرد. اما تجربه مهر و آبان نشان داد که آمادگی زیرساختی کشور هیچ سنخیتی با پیشبینیهای هواشناسی ندارد. بارشهای رگباری شدید، به جای اینکه به عنوان فرصتی طلایی برای مدیریت سیلاب و تغذیه سفرههای آب زیرزمینی عمل کنند، به دلیل ناتوانی در مهار روانآبها، مستقیماً به سمت مناطق مسکونی و راههای ارتباطی سرازیر شدند و کارنامهای پر از خسارت بر جای گذاشتند.
چرا طرحهای آبخیزداری در آزمون باران شکست خوردند؟
هنگامی که صحبت از خشکسالی ششساله و افت شدید سطح آبخوانها میشود، هر قطره باران حکم طلا را دارد. با این حال، کارشناسان حوزه آب و محیطزیست بر این باورند که ضعف مفرط در زیرساختهای جمعآوری آبهای سطحی و نقص در طرحهای آبخیزداری و آبخوانداری، مهمترین متهم این پرونده است.
عوامل کلیدی تشدید این بحران عبارتند از:
- تجاوز به حریم رودخانهها: ساختوسازهای غیرمجاز در بستر و حریم آبراهها، مسیر طبیعی حرکت آب را مسدود کرده و قدرت تخریب سیل را چند برابر میکند.
- فرسودگی شبکههای زهکشی شهری: سیستمهای دفع فاضلاب و هدایت آبهای سطحی در بسیاری از شهرهای درگیر، گنجایش حجم بالای بارشهای رگباری را ندارند.
- فقدان حوضچههای آرامش و سازههای نفوذ: آب باران به جای نفوذ به لایههای زیرین زمین، روی سطوح آسفالت و خاکهای فشردهشده تبخیر یا هرز میشود.
تقاطع خطرناک سیلاب و فرونشست زمین
یکی از تلخترین واقعیتهای پنهان در پشت اخبار سیلابهای پاییزه، بحران خاموش فرونشست زمین در دشتهای ایران است. وقتی سفرههای زیرزمینی سالها خالی بمانند، زمین تراکم خود را از دست میدهد. در چنین شرایطی، اگرچه بارشهای پاییزی رخ میدهد، اما خاکِ ازدسترفته و لایههای متراکمشده دیگر توان جذب آب را ندارند. در نتیجه، آب روی سطح زمین باقی مانده، طغیان میکند و به جای درمان زخم خشکسالی، فاجعه جدیدی به نام سیل میآفریند. این دور باطل نشان میدهد که نگاه سنتی به مدیریت بحران دیگر جواب نمیدهد.
راهکار چیست؟ از مدیریت واکنشی تا آیندهنگری اقلیمی
ادامه این روند به معنای از دست رفتن آخرین فرصتهای اکولوژیک کشور است. مدیران اجرایی و دستگاههای متولی بهجای مدیریت واکنشی و پرداخت خسارت پس از وقوع حادثه، باید روی چند محور اساسی تمرکز کنند:
- توسعه متوازن و علمی طرحهای آبخیزداری در بالادست حوضههای آبریز.
- اصلاح کاربری اراضی و توقف ساختوساز در مسیرهای سیلخیز.
- بازنگری در استانداردهای شهرسازی متناسب با تغییر اقلیم و بارشهای رگباری ناگهانی.
تا زمانی که زیرساختها با اقلیم جدید ایران منطبق نشوند، النینو و هر سامانه بارشی دیگری به جای رحمت، تنها یادآور کابوس سیل و ویرانی خواهند بود.