انحراف ۲۷ سانتیمتری دیوار چهلستون؛ هشدار تازه پس از جنگ
انحراف ۲۷ سانتیمتری دیوار غربی، فرسودگی عناصر چوبی و آسیبهای جنگ، وضعیت سازهای چهلستون را به اولویت فوری حفاظت از این اثر جهانی تبدیل کرده است.
بررسی وضعیت کالبدی و سازهای کاخموزه چهلستون پس از آسیبهای ناشی از موج انفجار نشان میدهد این بنای صفوی، علاوه بر خسارتهای جدید، با ضعفهای قدیمی در عناصر باربر، رطوبت، تغییر شکل اجزای چوبی و مداخلات سازهای گذشته روبهروست.
کاخموزه چهلستون اصفهان پس از موج انفجار ناشی از حمله به ساختمان استانداری اصفهان در جنگ رمضان، تنها با مسئله شیشههای شکسته، آسیبهای تزیینی و فروریختن بخشی از پوششها مواجه نیست. بررسیهای تخصصی نشان میدهد بخشی از آسیبهای نمایانشده در این حادثه، بر نقاطی وارد شدهاند که پیش از انفجار نیز دارای ترک، ضعف سازهای یا تغییر شکل بودهاند.
در میان یافتههای مهم این بررسیها، انحراف حدود ۲۷ سانتیمتری دیوار غربی، تغییر شکل برخی تیرها و ستونهای چوبی، بار اضافی ناشی از لایههای متعدد کاهگل روی بام، پوسیدگی و آسیب حشرات در عناصر چوبی و وضعیت نامشخص برخی اتصالات دیده میشود. کارشناسان تأکید دارند که مرمتهای موضعی و رفع آسیبهای ظاهری، بدون شناخت یکپارچه رفتار سازهای بنا، برای حفاظت بلندمدت از چهلستون کافی نیست.
موج انفجار؛ آسیب تازه بر ضعفهای قدیمی بنا
فرامرز پارسی، مدیر شرکت مشاور مطالعاتی و مرمت کاخموزه چهلستون، در گفتوگو با «پیام ما» میگوید یکی از دشوارترین بخشهای ارزیابی پس از حادثه، تفکیک آسیبهای ناشی از انفجار از آسیبهای پیشین بنا بوده است.
به گفته او، موج انفجار در مواردی به بخشهایی اثر گذاشته که پیش از آن نیز دارای ترک یا تغییر شکل بودهاند. بنابراین، برای ارزیابی دقیق وضعیت کالبدی و سازهای چهلستون باید مشخص شود هر آسیب چه زمانی ایجاد شده و سهم عوامل مختلف، از جمله فرسودگی تاریخی، مداخلات گذشته و موج انفجار، در وضعیت کنونی بنا چقدر است.
پارسی با اشاره به روند شکلگیری چهلستون توضیح میدهد که این مجموعه از دوره صفوی بهصورت مرحلهای توسعه یافته و در دورههای بعد نیز بارها مورد مرمت و مداخله قرار گرفته است. بسیاری از این اقدامات برای حل مشکلات مشخص در زمان خود انجام شدهاند، اما اکنون لازم است ارتباط میان آنها و اثر تجمعیشان بر رفتار سازهای بنا بررسی شود.
ضرورت مستندسازی مداخلات گذشته
به گفته این کارشناس، بخشی از اسناد مربوط به کاخموزه چهلستون در اختیار اداره میراث فرهنگی است و اطلاعات دیگری نیز در گزارشها و منابع مختلف ثبت شده، اما این دادهها هنوز در قالب یک پرونده منسجم و قابل استفاده برای تصمیمگیریهای جدید گردآوری نشدهاند.
شناخت تاریخ بنا، تهیه نقشههای دقیق معماری و سازهای، بررسی تأسیسات و ثبت تمام مداخلات گذشته باید در یک نظام مستندات یکپارچه قرار گیرد. به همین دلیل، مطالعات جدید چهلستون از رفع چند آسیب موضعی فراتر رفته و به سمت تدوین روششناسی جامع حفاظت و مرمت حرکت کرده است.
وضعیت ستونهای ایوان هنوز اطمینانبخش نیست
پارسی درباره احتمال ریزش ستونهای ایوان، اظهارنظر قطعی درباره ریزش قریبالوقوع را ممکن نمیداند، اما تأکید میکند که شرایط موجود نیز اطمینانبخش نیست. از نگاه او، تکرار حادثهای مشابه در مجاورت بنا میتواند خطرهای جدیتری ایجاد کند.
بر همین اساس، همزمان با تکمیل مطالعات باید طرحی برای رفع خطر فوری و جلوگیری از تشدید ناپایداریها تهیه شود. تأخیر در اقدامات اضطراری میتواند روند حفاظت از یکی از مهمترین بناهای تاریخی دوره صفوی را دشوارتر کند.
تغییر کفسازی باغ و نگرانی درباره رطوبت
فاطمه غلامی، معمار و مرمتگر، در گفتوگو با «پیام ما» با اشاره به وضعیت باغ و محوطه پیرامون چهلستون، تغییر جنس کفسازی مسیرها را یکی از موضوعاتی میداند که باید در مطالعات حفاظتی بررسی شود.
مسیرهای باغ در گذشته عمدتاً خاکی یا شنی بودهاند، اما بخش قابل توجهی از آنها اکنون سنگفرش شده است. این تغییر میتواند بر نفوذپذیری زمین، جذب و هدایت آبهای سطحی و میزان تماس رطوبت با بدنه بنا اثر بگذارد؛ موضوعی که نیازمند بررسی میدانی و مقایسهای است.
مسیر حرکت آب باید دوباره بررسی شود
غلامی تأکید میکند که مسئله رطوبت فقط به میزان بارندگی یا مشاهده نم در یک مقطع زمانی محدود نمیشود. باید مشخص شود آب در محوطه و ساختمان از چه مسیری حرکت میکند، امکان نفوذ آن به بخشهای مختلف بنا وجود دارد یا نه و سامانههای دفع آب بام و هدایت روانآبها در بلندمدت تا چه اندازه کارآمد بودهاند.
این بررسیها برای حفاظت از آجر، چوب، اندودها، تزیینات و دیگر مصالح تاریخی چهلستون اهمیت دارد؛ زیرا نفوذ آب به ترکها و بندکشیهای آسیبدیده میتواند فرسودگی را در طول زمان افزایش دهد.
آسیب پوشش آجری و ضرورت آسیبنگاری
به گفته این معمار و مرمتگر، سازههای طاقی چهلستون در برابر موج انفجار عملکرد نسبتاً مناسبی داشتهاند، اما در بخشهایی از پوشش آجری، شکستگی آجرها و آسیب به بندکشیها مشاهده شده است.
این آسیبها ممکن است در نگاه نخست موضعی به نظر برسند، اما در صورت بیتوجهی و نفوذ عوامل محیطی، میتوانند دوام مصالح و پایداری بخشهای آسیبدیده را کاهش دهند. از این رو، تهیه نقشه آسیبنگاری، ثبت دقیق ترکها و بررسی ارتباط میان وضعیت بندکشی، لایههای پوششی و ترکهای موجود باید در اولویت قرار گیرد.
بازبینی تأسیسات برای پیشگیری از آتشسوزی
غلامی همچنین بر ضرورت بازبینی تأسیسات برقی و مکانیکی تأکید میکند. وضعیت تجهیزات برقی، احتمال بروز آتشسوزی، عملکرد سامانههای مکانیکی و تهویه و میزان انباشت گردوغبار باید دوباره ارزیابی شود.
در بنایی مانند چهلستون، حفاظت از سازه و تزیینات بهتنهایی کافی نیست. کنترل شرایط محیطی، ایمنی تأسیسات و پیشگیری از خطرهایی مانند آتشسوزی باید بخشی از برنامه جامع نگهداری و مرمت باشد.
انحراف ۲۷ سانتیمتری دیوار غربی چهلستون
میترا حسینی، کارشناس سازه بناهای تاریخی، وضعیت کنونی چهلستون را نتیجه ترکیبی از عوامل تاریخی، مداخلات مرمتی، فرسودگی مصالح و آسیبهای جدید میداند. به گفته او، بررسی سازه باید بر پایه شناخت دقیق سامانه باربر بنا انجام شود.
در بررسی عناصر چوبی، آثار حمله حشرات و پوسیدگی تا عمق حدود ۱۰ سانتیمتر در برخی ستونها شناسایی شده است. بار قابل توجه لایههای متعدد کاهگل روی بام، ظرفیت باربری ناکافی برخی ستونها و خمیدگی و انحراف عناصر چوبی نیز از دیگر مسائل ثبتشده در مطالعات سازهای هستند.
مداخلات فولادی در ستونهای چوبی
حسینی میگوید در بخشی از ستونهای چوبی، پروفیلهای فولادی دوبل با فاصله حدود ۱۵ سانتیمتر در داخل ستونها قرار داده شدهاند تا انتقال بار از طریق عضو فلزی انجام شود.
در چنین روشی، نقش چوب در تحمل بار کاهش مییابد و پروفیل فولادی بخش اصلی انتقال نیرو را بر عهده میگیرد. با این حال، برای شناخت رفتار واقعی سازه باید نحوه اجرای این مداخلات، کیفیت اتصالات و ارتباط آنها با دیگر اجزای باربر بررسی شود.
در بخشهایی از پی بنا نیز پیهای منفرد بتنی زیر برخی ستونها اجرا شده و ابعاد سنگ ازاره برای قرارگیری مناسبتر محور ستون روی تکیهگاه تغییر کرده است. این اقدامات باید با نقشههای موجود و وضعیت اجرایی فعلی تطبیق داده شوند تا میزان تأثیر آنها بر انتقال نیرو و پایداری سازه مشخص شود.
تغییر شکل دیوارها، گنبد و تیرهای چوبی
بر اساس برداشتهای هندسی انجامشده، دیوار غربی چهلستون حدود ۲۷ سانتیمتر به سمت بیرون بنا انحراف دارد. در بخش دیگری نیز انحرافی حدود ۱۴ تا ۱۵ سانتیمتر ثبت شده است. همچنین در گنبد اصلی، تغییر وضعیت هندسی در حدود ۱۳ سانتیمتر در مقطع برداشتشده مشاهده شده است.
برخی تیرهای چوبی نمای غربی نیز دچار خیز شدهاند و در دو ستون بررسیشده، خمیدگی حدود چهار سانتیمتر ثبت شده است. بررسی دو ستون با ژئورادار، یا رادار نفوذی، نشانهای از آهنگذاری نشان نداده است. در یکی از ستونها نیز شکاف مهمی در ساختار چوبی مشاهده شده که باید در ارزیابی پایداری مورد توجه قرار گیرد.
ترکهای چهلستون باید بهصورت مستمر پایش شوند
حسینی تأکید میکند که مشاهده ترک بهتنهایی برای تشخیص فعال بودن آن کافی نیست. برخی ترکها ممکن است پیش از حادثه وجود داشته باشند و برخی دیگر پس از موج انفجار ایجاد یا تشدید شده باشند.
برای تشخیص وضعیت ترکها، لازم است اندازهگیریها در دورههای زمانی مشخص تکرار شود تا میزان گسترش یا ثابت ماندن آنها معلوم شود. نبود دادههای منظم از گذشته، مقایسه دقیق تغییرات هندسی و سازهای بنا را دشوار کرده است.
آسیبهای قابل مشاهده در پوششها و عناصر فرعی سازه نیز باید با وضعیت پیشین، شرایط بارگذاری و سوابق مرمتی مقایسه شوند تا سهم هر عامل در آسیب فعلی مشخص شود.
انتقال موقت بار دو ستون آسیبپذیر ضروری است
کارشناس سازه بناهای تاریخی درباره ضرورت حفاظت فوری از بخشهای آسیبپذیر میگوید نمیتوان تا پایان همه مطالعات و نهایی شدن طرح مرمت، اقدامات حفاظتی را به تأخیر انداخت.
بر اساس این ارزیابی، باید برای انتقال موقت بار تیرهای چوبی در محدوده دو ستون آسیبپذیر تمهیدات لازم در نظر گرفته شود. هدف از این اقدام، جلوگیری از تشدید تغییر شکلها و کاهش احتمال ناپایداری تا زمان تکمیل مطالعات و انتخاب روش مناسب استحکامبخشی است.
مدلسازی سازه و مطالعات ژئوتکنیک
تهیه مدل سازهای، تکمیل مطالعات ژئوتکنیک، بررسی اتصالات و پایش تغییرات هندسی میتواند مبنای تصمیمگیری درباره روش استحکامبخشی چهلستون باشد.
این اقدامات باید با توجه به ارزش تاریخی بنا انجام شوند. در چنین پروژهای، مداخله سازهای تنها زمانی قابل دفاع است که ضرورت آن اثبات شده باشد، با ساختار تاریخی بنا سازگار باشد و کمترین آسیب را به اصالت معماری و مصالح تاریخی وارد کند.
چهلستون به برنامه جامع حفاظت نیاز دارد
بررسیهای تاریخی، معماری و سازهای نشان میدهد کاخموزه چهلستون به برنامهای جامع برای حفاظت نیاز دارد؛ برنامهای که در آن رفع خطر اضطراری، مستندسازی یکپارچه، مطالعات ژئوتکنیک، ارزیابی سازه، کنترل رطوبت، بازبینی تأسیسات و پایش مستمر ترکها و تغییر شکلها همزمان دنبال شود.
خسارتهای ناشی از جنگ رمضان در کنار فرسودگی عناصر چوبی، انحراف دیوارها، تغییر شکل اجزای باربر، آسیبهای رطوبتی و مداخلات متعدد گذشته، پرونده حفاظتی چهلستون را پیچیدهتر کرده است. با این حال، تصمیمگیری بر پایه دادههای دقیق و همکاری میان متخصصان معماری، مرمت، سازه، ژئوتکنیک و تأسیسات میتواند مسیر حفاظت از این اثر جهانی را روشنتر کند.
جایگاه چهلستون در پرونده جهانی «باغ ایرانی» ایجاب میکند هرگونه مداخله بر پایه شناخت کافی از تاریخ، مصالح و رفتار سازهای بنا انجام شود. هدف نهایی، فقط بازگرداندن ظاهر آسیبدیده نیست؛ بلکه باید پایداری، اصالت و ارزشهای تاریخی و معماری این مجموعه برای نسلهای آینده حفظ شود.