نقشه پنهان ترامپ در شنژن؛ آیا مسکو و پکن ایران را معامله میکنند؟
آیا مسکو و پکن بر سر تهران با واشنگتن معامله میکنند؟ تحلیل عابد اکبری درباره سناریوی ترامپ و راهکارهای خروج ایران از تله معامله قدرتهای بزرگ
گمانهزنیها پیرامون نشست سهجانبه دونالد ترامپ، شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین در شنژن، بار دیگر نام ایران را به صدر معادلات ژئوپلیتیک جهان بازگردانده است. در روزهایی که کاخ سفید تلاش میکند موازنهای نوین در برابر دو رقیب قدرتمند شرقی بسازد، این پرسش بنیادین در محافل بینالمللی مطرح است: آیا واشنگتن توانایی این را دارد که تهران را به برگه بدهبستان در این نشست بدل کند؟
دکتر عابد اکبری، تحلیلگر ارشد ژئوپلیتیک، در گفتوگو با روزنامه «دنیای اقتصاد» ابعاد این سناریو را بررسی کرده است. ارزیابی او نشان میدهد هرچند کاخ سفید رویای محدودسازی خطوط تنفسی تهران از طریق پکن و مسکو را دنبال میکند، اما محاسبات استراتژیک شرق پیچیدهتر از آن است که به یک معامله سریع و یکطرفه ختم شود.
نشست شنژن؛ آیا معامله ترامپ بر سر ایران شدنی است؟
اجلاس سهجانبه شنژن صرفاً تلاشی برای مدیریت تنشهای دوجانبه نیست؛ بلکه رونمایی از تلاش ایالات متحده برای بازتعریف کانونهای منازعه جهانی بهشمار میرود. ترامپ تلاش دارد هزینههای روابط تجاری و خرید نفت پکن از تهران را بالا ببرد و همزمان مسکو را به محدود کردن تعاملات دفاعی و تسلیحاتی با ایران سوق دهد.
اما میان میل کاخ سفید برای بازتنظیم این نظم با واقعیت میدانی، شکاف بزرگی وجود دارد. بهباور اکبری، اگرچه واشنگتن خواهان آن است که معامله ترامپ بر سر ایران محور تفاهم سهجانبه قرار گیرد، اما ایالات متحده لزوماً توان و ابزار کافی برای تحمیل چنین فرمولی به پکن و مسکو را در اختیار ندارد.
خطوط قرمز پکن و مسکو؛ معامله تاکتیکی یا اتحاد پایدار؟
نگاه کرملین و پکن به ایران، نه یک مسئله کوتاهمدت یا صرفاً خاورمیانهای، بلکه بخشی از ستون فقرات وزنکشی آنها در برابر نظم بینالمللی به رهبری آمریکاست.
پکن به ایران بهعنوان شاهرگ امنیت انرژی، شریک متنوعسازی مسیرهای تجاری و وزنهای مهم برای مهار هژمونی آمریکا مینگرد. با وجود این واقعیت ژئوپلیتیک، چین قدرت عملگرایی است که بازار بزرگ تجاریاش در آمریکا و اروپا را بهسادگی قربانی منافع دیگران نمیکند. پکن شاید در مقاطعی سطح خرید نفت یا سرمایهگذاری را برای مدیریت تنش با کاخ سفید تعدیل کند، اما هرگز با راهبرد انزوای مطلق تهران که به ضرر منافع پایدارش در غرب آسیاست، همراه نخواهد شد.
۲. محاسبات ژئوپلیتیک مسکو؛ اهرم اوکراین و کریدور شمال–جنوب
برای روسیه، تهران یک شریک پیرامونی کلیدی و بازیگری حیاتی در قفقاز، آسیای مرکزی و بهویژه کریدور استراتژیک شمال ـ جنوب محسوب میشود. با این حال، مسکو نیز متحد متعهد کلاسیک تهران نیست و در چارچوب منافع ملی عمل میکند. اگر کرملین در میز مذاکره با واشنگتن امتیازهای دندانگیری در پرونده اوکراین یا کاهش تحریمهای غرب دریافت کند، ممکن است در سرعت همکاریهای امنیتی خود با تهران بازنگری کند. اما کنار گذاشتن کامل ایران برای روسیه به معنای خالی کردن میدان قفقاز و اوراسیا برای رقبا خواهد بود؛ هزینهای که پوتین حاضر به پرداخت آن نیست.
از همین رو، محتملترین سناریو شکلگیری جبههای یکپارچه علیه تهران نیست؛ بلکه نوعی تفاهم محدود و موردی است که در آن مسکو و پکن از کارت ایران به عنوان اهرم امتیازگیری در پروندههای بزرگتر سود ببرند.
دام استراتژی «نه جنگ، نه توافق» برای کاخ سفید
الگوی رفتاری ترامپ نشان میدهد او بهدنبال ماندن در وضعیت برزخیِ «نه جنگ گسترده و نه توافق دیپلماتیک» با ایران است. این الگو همان «بازدارندگی فرسایشی» است که ارکان مشخصی دارد:
- فشار حداکثری اقتصادی برای فرسایش توان داخلی.
- تهدیدات نظامی مدیریتشده بدون ورود به باتلاق جنگ منطقهای.
- محدودسازی روزنههای دیپلماتیک برای ایجاد نااطمینانی مستمر در بازارها.
با این حال، این تاکتیک یک نقص ساختاری دارد: فشار فرسایشی پایدار، بهجای تسلیم تهران، به تعمیق نگاه امنیتی، تقویت اراده مقاومت و بستن درهای مصالحه میانجامد. اگر تهدید نظامی و فشار اقتصادی با یک چشمانداز شفاف دیپلماتیک همراه نباشد، از یک ابزار چانهزنی به ماشه انفجار بحرانهای پیشبینیناپذیر بدل خواهد شد.
پادزهر دیپلماتیک ایران؛ چگونه از میز معامله خارج شویم؟
حتی اگر تلاش آمریکا در نشستهای بینالمللی برای منزویسازی تهران به بنبست برسد، صرف شکست دیپلماسی ترامپ ضامن منافع ایران نخواهد بود. استمرار فروش غیررسمی نفت یا روابط امنیتی جاری با روسیه، بهتنهایی قدرت چانهزنی ماندگار خلق نمیکند.
برای مصونیت در برابر معاملات پشتپرده، سیاست خارجی ایران نیازمند گامهای مشخصی است:
- نهادینهسازی منافع متقابل با مسکو و پکن: کشاندن روابط از سطح تفاهمهای شفاهی و مقطعی به سمت پروژههای زیرساختی، فناوری، کریدوری و اتصالات مالی مشترک، بهطوری که حذف ایران از این زنجیرهها برای شرق پرهزینه شود.
- پرهیز از اتکای تکبعدی: تنوعبخشی به شبکه شرکا، احیای پیوندهای تجاری با کشورهای منطقه و همکاری جدی با اقتصادهای نوظهور و قدرتهای میانی.
- گذر از دیپلماسی واکنشی: اتخاذ دیپلماسی ابتکارمحور و ارائه پیشنهادهای بومی برای امنیت منطقهای؛ تا تهران نه به عنوان متغیری روی میز مذاکره ابرقدرتها، بلکه در جایگاه بازیگری موثر و غیرقابل حذف در معادلات اوراسیا حضور داشته باشد.