مروری بر وضعیت حقوق کودکان و نوجوانان در یک سال گذشته
سال سخت کودکان ایران؛ از آلودگی هوا تا زخمهای دیماه و جنگ
آلودگی هوا، حوادث دیماه ۱۴۰۴، جنگ و فشار اقتصادی؛ یک سال دشوار برای کودکان ایران که حق زندگی، سلامت، آموزش و امنیت آنان را تحت تأثیر قرار داد.
سال گذشته برای کودکان و نوجوانان ایران، سالی سرشار از نگرانی، محدودیت و تجربههای تلخ بود. آلودگی هوا، حوادث دیماه ۱۴۰۴ و جنگ، تنها جان و سلامت شماری از کودکان را به خطر نینداختند، بلکه فرصت آموزش، بازی، آرامش و برخورداری از یک زندگی امن را نیز از بسیاری از آنان گرفتند.
همزمان، فشار اقتصادی و گسترش نابرابریها، دسترسی بخشی از کودکان به نیازهای اولیه و خدمات حمایتی را دشوارتر کرد. اکنون در آستانه روز جهانی کودک، پرسش مهم این است که حقوق کودکان در یک سال گذشته تا چه اندازه محقق شده و نهادهای مسئول برای حفاظت از آینده نسل جدید چه اقداماتی انجام دادهاند؟
روز جهانی کودک؛ فراتر از تبریک و شعار
روز جهانی کودک در سال ۱۹۵۴ میلادی، به ابتکار سازمان ملل متحد، با هدف جلب توجه دولتها و افکار عمومی به جایگاه کودکان و مسئولیت جامعه در قبال آنان نامگذاری شد. این توجه با تصویب کنوانسیون حقوق کودک در سال ۱۹۸۹، در قالب چارچوبی جامع برای حمایت از حقوق همه کودکان، بدون تبعیض، ابعاد روشنتری پیدا کرد.
براساس این کنوانسیون، کودک صرفاً دریافتکننده حمایت بزرگسالان نیست، بلکه انسانی برخوردار از حقوق مستقل است؛ حقوقی که از حق حیات، سلامت و آموزش تا حق مشارکت، شنیدهشدن و برخورداری از حمایت در برابر خشونت و بهرهکشی را شامل میشود.
از این منظر، معیار واقعی پاسداشت روز جهانی کودک، نه برگزاری مراسم و بیان آرمانها، بلکه میزان پایبندی به این تعهدات و تأثیری است که در کیفیت زندگی کودکان بر جای میگذارند.
اما این حقوق تا چه اندازه در زندگی کودکان ایران تحقق یافتهاند؟ از روز جهانی کودک در سال ۱۴۰۴ تا امروز، کودکان و نوجوانان کشور با چه چالشها و محرومیتهایی روبهرو بودهاند و کدام حقوق اساسی آنان بیش از دیگر حقوق در معرض آسیب قرار گرفته است؟
برای پاسخ به این پرسشها باید به واقعیت زندگی کودکان در سراسر کشور نگاه کرد؛ از سلامت، تغذیه و آموزش گرفته تا امنیت، محیطزیست، رفاه، حمایت اجتماعی، آزادی بیان و حق شنیدهشدن صدای آنان.
آلودگی هوا؛ وقتی نفس کشیدن هم برای کودکان دشوار میشود
نخستین و بنیادیترین حق هر کودک، حق زندگی و بقاست؛ حقی که از ابتداییترین نیاز انسان، یعنی نفس کشیدن، آغاز میشود.
شاید در نگاه نخست، تنفس طبیعیترین و بدیهیترین حق هر انسانی به نظر برسد، اما برای بسیاری از کودکان ایران، حتی برخورداری از هوای پاک و سالم نیز به مسئلهای نگرانکننده تبدیل شده است. آلودگی هوا، بهویژه در کلانشهرها و مناطق صنعتی، سالهاست که سلامت کودکان را تهدید میکند.
کودکان به دلیل ویژگیهای جسمی و فیزیولوژیک، در برابر آلایندههای هوا آسیبپذیرتر از بزرگسالان هستند. ریههای آنان هنوز در حال رشد است و تنفس سریعتر باعث میشود در شرایط مشابه، نسبت به وزن بدن خود آلایندههای بیشتری دریافت کنند.
قرار گرفتن مداوم در معرض هوای آلوده میتواند خطر ابتلا به بیماریهای تنفسی، تشدید آسم، اختلال در عملکرد ریه و حتی بروز مشکلات قلبیوعروقی در سالهای بعد زندگی را افزایش دهد. آلودگی هوا همچنین با پیامدهای نامطلوب بارداری و افزایش خطر تولد نوزادان نارس و کموزن ارتباط دارد.
بنابراین، مقابله با آلودگی هوا صرفاً یک موضوع محیطزیستی یا مدیریتی نیست، بلکه مستقیماً با حق حیات، سلامت و رشد کودکان ارتباط دارد.
تعطیلی مدارس و محدود شدن فرصت بازی کودکان
پیامدهای آلودگی هوا به سلامت جسمی کودکان محدود نمیشود. این پدیده میتواند حقوق دیگری مانند حق آموزش، بازی و برخورداری از اوقات فراغت را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
تعطیلی مکرر مدارس در روزهای آلوده، روند یادگیری و حضور کودکان در فعالیتهای آموزشی و اجتماعی را مختل میکند. از سوی دیگر، محدود شدن بازی و فعالیت در فضای باز نیز بر رشد جسمی، روانی و اجتماعی آنان اثر میگذارد.
این شرایط در مناطق محروم، حاشیهنشین و نواحی صنعتی و آلوده دشوارتر است؛ مناطقی که کودکان علاوه بر مواجهه بیشتر با آلایندهها، اغلب دسترسی محدودتری به امکانات درمانی، آموزشی و محیطهای امن و سالم دارند.
در نتیجه، آلودگی هوا نهتنها فرصت یادگیری و تجربه یک کودکی سالم و شاد را از بسیاری از کودکان میگیرد، بلکه با تشدید نابرابریهای موجود، فاصله میان کودکان برخوردار و محروم را نیز افزایش میدهد.
با وجود تداوم این وضعیت، پرسش اساسی همچنان پابرجاست: اقدامات دستگاههای مسئول برای کاهش آلودگی هوا و حفاظت از سلامت کودکان تا چه اندازه مؤثر بوده است؟
براساس کنوانسیون حقوق کودک، دولتها موظفاند حق کودکان برای برخورداری از بالاترین استاندارد قابل حصول سلامت را به رسمیت بشناسند و برای تحقق آن اقدام کنند. بنابراین، حفاظت از کودکان در برابر آلودگی هوا نباید به توصیههای فردی یا تعطیلی موقت مدارس محدود شود، بلکه به سیاستهای پایدار، اقدامات پیشگیرانه و پاسخگویی نهادهای مسئول نیاز دارد.
حوادث دیماه ۱۴۰۴؛ جان کودکان در معرض خشونت
آلودگی هوا تنها عاملی نبود که حق زندگی و بقا را برای کودکان ایران تهدید کرد. حوادث دیماه ۱۴۰۴ و اتفاقات پس از آن، شرایطی را رقم زد که جان، امنیت و آرامش شمار زیادی از کودکان و نوجوانان را در معرض خطر قرار داد.
کودکانی که باید در محیطی امن و به دور از خشونت رشد کنند، بار دیگر با تجربههایی تلخ و آسیبزا مواجه شدند؛ تجربههایی که نهتنها حق حیات و امنیت، بلکه سلامت روان، حق آموزش و برخورداری از زندگی آرام را نیز تحت تأثیر قرار دادند.
در جریان حوادث دیماه ۱۴۰۴، گزارشهایی از کشتهشدن، مجروحشدن و بازداشت کودکان و نوجوانان منتشر شد.
در گزارش «مای ساتو»، گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور حقوق بشر ایران، به نقل از منابع حقوق بشری، از کشتهشدن دستکم ۲۱۶ کودک خبر داده شده است. این گزارش همچنین به بازداشت کودکان اشاره میکند.
این حوادث علاوه بر حق حیات و امنیت، حقوق دیگری را که در کنوانسیون حقوق کودک به رسمیت شناخته شدهاند، تحت تأثیر قرار میدهند؛ از جمله حق برخورداری از حمایت در برابر خشونت، حق زندگی در کنار خانواده، حق ابراز عقیده و شنیدهشدن صدا و حق تجمع مسالمتآمیز.
براساس اصل منافع عالیه کودک، مندرج در ماده ۳ کنوانسیون حقوق کودک، در همه تصمیمها و اقداماتی که به کودکان مربوط میشود، باید منافع و امنیت آنان در اولویت قرار گیرد. نوجوانان نیز حق دارند دیدگاهها و مطالبات خود را به شیوهای مسالمتآمیز بیان کنند و نباید به دلیل استفاده از این حقوق در معرض خشونت، تهدید یا بازداشت قرار گیرند.
آمار قربانیان؛ مسئلهای فراتر از اعداد و ارقام
اگرچه به دلیل محدودیت دسترسی و نبود امکان راستیآزمایی مستقل همه موارد، آمار نهایی قربانیان همچنان روشن نیست، مسئله فقط اختلاف بر سر اعداد و ارقام نیست.
حتی اگر جان یک کودک در جریان این حوادث گرفته شده باشد، این اتفاق بهتنهایی غیرقابلقبول است. هیچ ملاحظهای نمیتواند قرار گرفتن جان کودکان در معرض خشونت یا نادیده گرفتن حق حیات و امنیت آنان را توجیه کند.
کودکان نباید بهای تنشها و درگیریهای اجتماعی را با جان و آینده خود بپردازند.
جنگ؛ مدرسههایی که دیگر برای کودکان امن نبودند
اما روزهای سخت کودکان و نوجوانان ایرانی به همینجا ختم نشد. با آغاز جنگ در اسفندماه ۱۴۰۴، کودکان بار دیگر با شرایطی مواجه شدند که جان، امنیت و آینده آنان را تهدید کرد.
حمله به مدرسه ابتدایی شجره طیبه در میناب در ۹ اسفند ۱۴۰۴، یکی از تلخترین نمونههای آسیبپذیری کودکان در جریان جنگ بود؛ حملهای که در جریان آن شمار زیادی از دانشآموزان و دیگر افراد حاضر در مدرسه جان خود را از دست دادند.
مدرسه باید یکی از امنترین محیطهای زندگی کودکان باشد؛ جایی برای یادگیری، دوستی و ساختن آینده، نه مکانی که دانشآموزان در آن جان خود را از دست بدهند.
براساس آمار منتشرشده از سوی یونیسف، کشتهشدن ۳۸۶ کودک و مجروحشدن ۲ هزار و ۱۱۷ کودک در جریان جنگ گزارش شده است.
پشت این اعداد، جانهایی قرار دارند که از دست رفتند، کودکانی که هرگز به خانه بازنگشتند و هزاران کودکی که با جراحت، درد و پیامدهای ویرانگر جنگ روبهرو شدند.
پیامدهای جنگ؛ از آسیب روانی تا محرومیت آموزشی
پیامدهای جنگ به تلفات انسانی محدود نمیشود. تخریب مدارس و مراکز درمانی، آوارگی خانوادهها، از دست دادن عزیزان و تجربه ترس و ناامنی، حقوق دیگری از کودکان، از جمله حق آموزش، سلامت، برخورداری از خانواده و سلامت روان را نیز تحت تأثیر قرار میدهند.
براساس کنوانسیون حقوق کودک، کودکان در مخاصمات مسلحانه باید از حمایت ویژه برخوردار شوند. آنان جنگ را انتخاب نمیکنند، اما ناچارند سنگینترین پیامدهای آن را تحمل کنند؛ درحالیکه حق زندگی، آموختن و رشد در محیطی امن نباید در هیچ شرایطی از آنان سلب شود.
فقر و تورم؛ تهدیدی دیگر برای تغذیه و سلامت کودکان
در کنار پیامدهای مستقیم جنگ، فشار اقتصادی ناشی از آن و تورم، با کاهش قدرت خرید خانوادهها، کودکان را بیش از گذشته در معرض فقر و محرومیت قرار میدهد.
البته فقر و نابرابری کودکان در ایران پدیدههایی نیستند که صرفاً از جنگ ناشی شده باشند، اما شرایط اقتصادی دشوار میتواند ابعاد این مشکلات را گستردهتر کند.
در چنین وضعیتی، تأمین غذای کافی و سالم، دسترسی به خدمات بهداشتی و درمانی و فراهم کردن نیازهای اولیه زندگی برای بسیاری از خانوادهها دشوارتر میشود. تداوم این شرایط میتواند سلامت و رشد جسمی و روانی کودکان را به خطر اندازد و آنان را بهتدریج از حقوق اولیه خود دور کند.
حمایت از کودکان در برابر فقر و ناامنی غذایی نباید به کمکهای مقطعی محدود شود. این مسئله به سیاستهای حمایتی مؤثر، پوشش اجتماعی فراگیر و توجه ویژه به کودکان خانوادههای کمدرآمد و مناطق محروم نیاز دارد.
حقوق کودکان؛ از کودکآزاری تا نابرابری آموزشی
حق بقا و رشد کودکان با مجموعهای از حقوق دیگر پیوند خورده است. نمیتوان از سلامت، امنیت و زندگی کودکان سخن گفت، اما از چالشهایی مانند کودکآزاری، ازدواج کودکان، کار کودک و محرومیت برخی گروهها از خدمات متناسب چشمپوشی کرد.
کودکان دارای معلولیت و کودکان مبتلا به بیماریهای خاص نیز ممکن است با محدودیتهایی در دسترسی به خدمات متناسب و حمایتهای مورد نیاز مواجه باشند.
از سوی دیگر، طبقاتی شدن آموزش و نابرابری در دسترسی به فرصتهای آموزشی، یکی دیگر از چالشهای جدی حقوق کودکان در ایران است. دسترسی نابرابر به آموزش باکیفیت میتواند فرصت پیشرفت و رشد را برای بخشی از کودکان محدود کند و فاصله میان گروههای مختلف اجتماعی را افزایش دهد.
این مسائل هر یک به شکلی سلامت، امنیت و فرصت رشد کودکان را محدود میکنند و نشان میدهند که برخورداری از حقوق بنیادین هنوز برای همه کودکان به یک اندازه تضمین نشده است.
مسئولیت دولت و نهادهای اجتماعی در قبال آینده کودکان
کاهش فاصله میان حقوق بهرسمیتشناختهشده کودکان و واقعیت زندگی آنان، مستلزم آن است که حقوق کودک از سطح تعهدات و شعارهای رسمی فراتر برود و در سیاستگذاریها، بودجهریزیها و عملکرد نهادهای مسئول جایگاه واقعی پیدا کند.
پیشگیری از خشونت، حفاظت از سلامت کودکان، حمایت از خانوادههای آسیبپذیر، تضمین دسترسی برابر به خدمات آموزشی و درمانی و رسیدگی مستقل به موارد نقض حقوق کودکان، از جمله اقداماتی هستند که تحقق این تعهدات به آنها وابسته است.
روز جهانی کودک فرصتی برای بازنگری در عملکرد نهادهای مسئول و توجه جدیتر به شرایط زندگی کودکان است؛ فرصتی برای اینکه به جای تکرار شعارهای همیشگی، درباره اقداماتی که برای حفاظت از جان، سلامت، امنیت و آینده کودکان انجام شده یا باید انجام شود، پاسخهای روشن ارائه شود.
آینده کودکان را نمیتوان به فردا موکول کرد
سال گذشته برای بسیاری از کودکان و نوجوانان ایران، سالی همراه با آلودگی هوا، ناامنی، خشونت، جنگ، فشار اقتصادی و محدودیت در برخورداری از حقوق اولیه بود. این تجربهها نشان دادند که کودکی، برخلاف تصور رایج، همیشه دورهای امن و سرشار از فرصت نیست و شرایط اجتماعی، اقتصادی و سیاسی میتوانند بهسرعت آن را تحت تأثیر قرار دهند.
آینده کودکان را نمیتوان صرفاً با وعدههای فردا ساخت. این آینده به تصمیمها، سیاستها و مسئولیتپذیری امروز ما وابسته است.
حق زندگی، سلامت، امنیت، آموزش و برخورداری از محیطی شایسته، امتیازی نیست که بتوان تحقق آن را به شرایط اقتصادی، اجتماعی یا سیاسی موکول کرد. این حقوق متعلق به همه کودکان هستند و حفاظت از آنها تعهدی مستمر و غیرقابل چشمپوشی است.
روز جهانی کودک زمانی معنای واقعی خود را پیدا میکند که هیچ کودکی به دلیل فقر، آلودگی هوا، خشونت، جنگ یا تبعیض از حق زندگی و داشتن آیندهای امن محروم نماند.