جنگ سرد تجاری ایالات متحده و چین بر بازرگانی سویا

سفر اخیر ترامپ به چین و دیدار وی با شی جی پینگ در میانه سال 2026 و در هنگامه جنگ آمریکا و  صهیونیست های بین المللی با ایران نشان داد که تجارت کشاورزی با محوریت سویا همچنان در صدر گفتگوهای قدرتهای جهانی و اهمیت گفتگو پیرامون غذا حتی برتر از تجارت نیمه هادی ها قرار دارد.

ایالات متحده و چین از بزرگترین کشورهای تولید کننده محصولات کشاورزی در جهان و در میان تاجران برتر محصولات کشاورزی در سطح جهان قرار دارند . جنگ تجاری ایالات متحده و چین در سال های 2018-2020 تأثیر قابل توجهی بر محصولات کشاورزی هر دو کشور و سایر نقاط جهان داشت.

علاوه بر صدمات میلیاردی کشاورزان آمریکایی و افزایش قیمت مواد غذایی در چین، جنگ تجاری ساختار تولید و تجارت سویا و سایر محصولات کشاورزی را تغییر داده است. به نظر می رسد تنش‌های تجاری آمریکا و چین، واکنش‌های سیاسی مربوطه،جنگ خاورمیانه و ژئوپلیتیک، و شوک‌های اقلیمی به تغییر شکل سیستم غذایی جهانی ادامه خواهند داد.

سویا به عنوان بزرگترین و متمرکزترین بخش تجارت جهانی کشاورزی، شواهد روشنی برای این امر ارائه می دهد: سویا و محصولات جانبی آن بیش از 10 درصد از ارزش کل تجارت جهانی کشاورزی را تشکیل می دهند . جنگ دریای سیاه، جنگ خلیج فارس و مسئله هرمز، جنگ تجاری بر تصمیمات کاشت کشاورزان آمریکایی تأثیر گذاشته و منجر به کاهش شدید صادرات سویای ایالات متحده و تغییر قابل توجهی در الگوهای تجارت جهانی سویا و نگهداری سهام شده است.

ایالات متحده دومین تولید کننده دانه سویا در جهان است. برزیل (بزرگترین تولیدکننده) و ایالات متحده با هم بیش از دو سوم تولید جهانی سویا را تشکیل می دهند. در ده سال گذشته ، فرصت‌های بازار برای دانه‌های سویا به شدت افزایش یافته است و باعث شده است که تولید سویا در برزیل و ایالات متحده به ترتیب بیش از 34 و 31 درصد افزایش یابد. این دو کشور بزرگترین صادرکننده سویا در جهان هستند. چین بزرگترین واردکننده سویا در جهان است و تقریباً 60 درصد از کل صادرات سویای جهان را خریداری می کند.

چین بزرگترین بازار صادرات محصولات کشاورزی ایالات متحده است و سویا بخش مهمی از تجارت ایالات متحده و چین است. قبل از جنگ تجاری 2018، صادرات سویای ایالات متحده به چین بسیار سریعترو قوی تر از صادرات کلی ایالات متحده در جهان بود و در سال 2000 به 1 میلیارد دلار و در سال 2016 به 14 میلیارد دلار رسید که 62 درصد از کل صادرات سویای ایالات متحده را در آن سال نشان می دهد. پس از روی کار آمدن دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا در سال 2017، تنش های تجاری شتاب گرفت.

صادرات سویای ایالات متحده به چین شروع به کاهش کرد و در سال 2018، با افزایش تنش های تجاری به یک جنگ تجاری تمام عیار، صادرات به شدت از 12.3 میلیارد دلار (63 درصد صادرات سویای ایالات متحده) به 3.1 میلیارد دلار (18 درصد صادرات سویای ایالات متحده) در سال 2017 کاهش یافت.

چین به برزیل ، بزرگترین صادرکننده سویا به چین روی آورد تا جایگزین عرضه آمریکا شود. مناطق کاشت سویا در ایالات متحده در سال 2019 به 76.1 میلیون هکتار کاهش یافت که کاهش 15.5 درصدی نسبت به سال های 2017 و 2018 است. بدون واردات در نوامبر 2018، واردات چین از سویای آمریکا تا حدودی پس از توافق موقت بین دو کشور که در 1 دسامبر امضا شد، از سر گرفته شد. ، 2018 در اجلاس سران G20 در بوئنوس آیرس، آرژانتین.

در آن جلسه، چین با خرید محصولات کشاورزی و انرژی از کشاورزان آمریکایی موافقت کرد. با وجود این ادعاها، کشورها نتوانستند مذاکرات را در زمان تعیین شده (90 روز) نهایی کنند. در نتیجه، در 10 می 2019، ایالات متحده تعرفه بر 200 میلیارد دلار کالاهای چینی را از 10 درصد به 25 درصد افزایش داد.

هدف از تعرفه های آمریکا محافظت از شرکت های آمریکایی بود، اما نتایج آن طور که انتظار می رفت مثبت نبود. تخمین زده می شود که صادرات ایالات متحده به میزان 32 میلیارد دلار کاهش یافته است که برای صنایع حدود 2.4 میلیارد دلار در ماه از صادرات زیان وارد شده است. در نتیجه، شرکت ها مجبور شدند حاشیه سود کمتری بپردازند، دستمزدها و مشاغل را کاهش دهند و قیمت ها را افزایش دهند.

 در مورد محصولات کشاورزی، صادرات ایالات متحده بین 27 تا 30 میلیارد دلار بین اواسط سال 2018 تا پایان سال 2019 کاهش یافته است. کالاهای اصلی تحت تأثیر سویا، سورگوم و گوشت خوک بودند. کشاورزان یک بازار بسیار سودآور در چین را با 24 میلیارد دلار از دست دادند. طی جلسات استماع 115 و 116 کنگره در سال‌های 2018 و 2019، کشاورزان سویا آمریکایی به افزایش بدهی‌ها، افزایش هزینه‌های تولید و کاهش درآمد مزارع در این صنعت شهادت دادند.

در ژوئیه 2019، یک نماینده در کمیته استماع کنگره ایالات متحده برای مشاغل کوچک بحث کرد که چگونه تعداد ورشکستگی های ثبت شده توسط کشاورزان در سال 2018 بالاترین میزان در بیش از یک دهه بوده است. این بحث های کنگره در مورد رکود اقتصادی راه را برای قانون امداد کشاورز خانواده که در 23 اوت 2019 به تصویب رسید، هموار کرد. قانون امداد کشاورز خانواده به کشاورزان خانوادگی حمایت بیشتری در روند ورشکستگی می دهد.

در 15 ژانویه 2020، ایالات متحده و چین توافقنامه دیگری را امضا کردند که برای بهبود فضای تجاری طراحی شده بود. بر اساس این توافق، چین متعهد شد از سال 2020 تا 2021 به ارزش 200 میلیارد دلار کالا و خدمات از ایالات متحده خریداری کند. به طور خاص برای محصولات کشاورزی و محصولات مرتبط، چین متعهد شد که در سال 2020 نسبت به سطوح 2017، 12.5 میلیارد خرید اضافی از ایالات متحده و 19.5 میلیارد در سال 2021 نسبت به سطوح 2017 خریداری کند.

با این حال، تا دسامبر سال 2021، چین محصولاتی را خریداری کرده بود که 59 درصد از تعهد را بدون احتساب 200 میلیارد دلار صادرات اضافی ایالات متحده تشکیل می دادند. چین با خرید محصولات کشاورزی پیشرفت بیشتری کرد: خرید چین 83 درصد از تعهد فاز اول را تشکیل می داد. علیرغم این تعهدات، چین کالاها و خدمات آمریکایی را طبق توافقات خریداری نکرد. جنگ تجاری نیز برای صنایع ایالات متحده سودی به همراه نداشت. مداخلات سیاسی برای بهبود فضای تجاری بین دو کشور ضروری بوده و هستند.

مداخلات سیاسی در تصمیمات سیاسی

جنگ تجاری آمریکا و چین و تسلیح سازی تجارت سویا بر اقتصاد هر دو کشور تأثیر منفی گذاشت. واکنش های سیاستی در چین شامل افزایش تولید داخلی سویا ، تنوع بخشیدن به واردات ، کاهش تقاضای کل برای سویا (مانند کاهش محتوای کنجاله سویا در خوراک دام)، افزایش تولید طیور، اطلاع رسانی به مردم از مزایای مصرف بیشتر مرغ و ماهی به جای گوشت خوک بود. و ترویج تولید سویا در کشورهای ثالث.

با این حال، اثربخشی این اقدامات برای پوشش عرضه قبلی سویا در ایالات متحده کافی نبود.   سویا رایج ترین محصولی است که امروزه در آمریکای شمالی کشت می شود. در سال 2022، کشاورزان آمریکایی بیش از 100 میلیون هکتار سویا کاشتند که بیش از هر محصول دیگری است. این مقدار زیادی سویا است، اما نه لزوماً مقدار زیادی غذا. در واقع، بیشتر سویا اصلاً در غذای انسان استفاده نمی شود.

طبق آمار وزارت کشاورزی آمریکا ، کمی بیش از 70 درصد سویای کشت شده در ایالات متحده به خوراک دام و 5 درصد دیگر به بیودیزل تبدیل می شود. تقریباً یک چهارم دانه‌های سویا در نهایت به مواد غذایی برای مصرف انسان تبدیل می‌شوند، عمدتاً به عنوان مواد بسیار فرآوری شده مانند روغن‌ها، وعده‌های غذایی آسیاب شده و نشاسته با ارزش غذایی کم.

 شرکت‌های شیمیایی کشاورزی که سویای GMO را می‌سازند و ثبت اختراع می‌کنند، با اولویت دادن به سود بر هر چیز دیگر، بسیار ثروتمند و قدرتمند شده‌اند. تراریخته‌ها بیش از آنکه سود معناداری برای مصرف‌کننده، کشاورز یا سیاره زمین داشته باشند، برای سهامداران ثروت ایجاد می‌کنند. تقریباً 95 درصد سویای کشت شده در ایالات متحده به گونه‌ای مهندسی شده است که در برابر علف‌کش‌ها مقاومت کند، ویژگی GMO که به عنوان تحمل علف‌کش شناخته می‌شود. اولین سویای GMO مقاوم به علف‌کش با وارد کردن DNA از یک باکتری مقاوم به گلایفوسیت در گیاه سویا ایجاد شد تا کشاورزان بتوانند بدون آسیب رساندن به محصول نقدی خود از علف‌کش‌ها در مزارع خود استفاده کنند. 

وقتی  GMOهای مقاوم به علف‌کش معرفی شدند، صنعت بیوتکنولوژی قول داد که فناوری جدید کاربرد آفت‌کش‌ها را کاهش می‌دهد، اما داده‌ها نشان می‌دهند که عکس این موضوع صادق است. از دهه 1990، تا 2025 استفاده از گلایفوسیت 15 برابر افزایش یافته است. در حالی که گلایفوسیت در ابتدا به عنوان یک علف کش "ایمن" به بازار عرضه شد، در سال 2015 توسط آژانس بین المللی تحقیقات سرطان به عنوان یک "سرطان زای احتمالی انسان" شناخته شد.

از دیدگاه سیاسی، گفته می شود که کشاورزی مهمترین بخش از دستور کار تجاری دولت ترامپ بوده است. به حدی که در سال‌های 2018 و 2019، دولت یارانه‌های فدرال مانند برنامه تسهیل بازار (MFP)، برنامه خرید و توزیع مواد غذایی، و برنامه ترویج تجارت کشاورزی را به کشاورزان اعطا کرد. در ایالات متحده صداهای انتقادی زیادی در رابطه با جنگ تجاری و تأثیرات منفی آن بر اقتصاد این کشور (که بیش از 300 میلیارد دلار تخمین زده می شود) شنیده می شود - عمدتاً از صنایعی که حداقل 1.7 تریلیون دلار در قیمت سهام خود از دست داده اند و علاوه بر افزایش بدهی کشاورزان، افزایش هزینه های تولید، کاهش درآمد مزارع و ورشکستگی، صدها هزار شغل از بین رفته است.

در بحبوحه تعرفه های بالای چین بر سویای آمریکایی و سایر محصولات کشاورزی، کمیته کشاورزی، تغذیه و جنگلداری سنا گزارشی درباره مدیریت پرداخت به کشاورزان برای خسارت های تجاری منتشر کرد. گزارش 2019 خاطرنشان کرد که پرداخت‌های تحت بسته کمک هدفمندی ضعیفی داشتند و نابرابری عمیقی ایجاد کردند. در مورد دانه سویا، این گزارش خاطرنشان کرد که بسته کمکی برای کمک به مناطق آسیب دیده در شمال، غرب میانه و غرب که به بازارهای جایگزین برای صادرات نیاز داشتند، هماهنگ نبود - زیرا بیشتر بودجه به کشاورزان جنوب تعلق می گرفت.

این موضوع توسط یک بررسی دانشگاه ایالتی آیووا تأیید شد که در مورد اینکه چگونه برخی از ایالت‌ها (از جمله آیووا) کمک‌های MFP بیشتری نسبت به سود حاصل از فروش محصول تعرفه‌شده دریافت می‌کنند، تأیید شد. تأثیرات جنگ تجاری بر صنعت کشاورزی ایالات متحده بسیار زیاد بود و می تواند بر تولیدات آینده تأثیر بگذارد و در نتیجه حتی در حال حاضر قیمت مواد غذایی افزایش یابد. این امر به دلیل تهاجم اوکراین توسط روسیه، وضعیت نگران کننده را بدتر می کند.

چشم انداز نامطمئن

جهان با بحران جهانی غذایی با ابعاد بی سابقه ای مواجه است . قیمت‌های بی‌سابقه مواد غذایی میلیون‌ها نفر را به فقر شدید، تشدید گرسنگی و سوء تغذیه سوق داده است. همه‌گیری کووید-19، درگیری‌های مسلحانه مانند جنگ روسیه و اوکراین،جنگ خاورمیانه و شوک‌های آب‌وهوایی و مداخلات صادراتی، عرضه جهانی غذا را به طور فزاینده‌ای ناپایدار و غیرقابل اعتماد کرده است و تهدیدی بزرگ برای امنیت غذایی واردکنندگان محصولات کشاورزی است.

چین به‌عنوان بزرگ‌ترین واردکننده مواد غذایی، اگرچه نسبتاً کمتر تحت تأثیر نوسانات قیمت در عرضه جهانی غذا قرار گرفته است، اما به طور فزاینده‌ای نگران وابستگی آن به تجارت جهانی برای تأمین مواد غذایی، به‌ویژه وابستگی به سویای ایالات متحده شده است. از دیدگاه ایالات متحده، تکیه بر بازار واحدی که بسیار وسیع است و با آن اختلافات زیادی وجود دارد، جای نگرانی دارد . فاز اول توافق آمریکا و چین در پایان سال 2021 منقضی شد. با این حال، تا به امروز، نه ایالات متحده و نه چین موانع تجاری جنگی را برنداشته اند. با توجه به اینکه توافق تجاری جدیدی در دست نیست، تنش های تجاری بین دو کشور همچنان بالاست.

در دوران پرزیدنت بایدن، آنچه به عنوان یک جنگ تجاری آغاز شد، مسلماً به طور فزاینده ای به یک جنگ سرد جدید تبدیل گشت . بدتر از آن، با افزایش تنش ها بر سر تایوان پس از دیدار نانسی پلوسی، رئیس مجلس نمایندگان آمریکا در آگوست 2022 و اظهارات مکرر رئیس جمهور بایدن مبنی بر اینکه ایالات متحده از تایوان دفاع نظامی خواهد کرد، "جنگ داغ" بین قدرت های هسته ای تا امروز هم در حال افزایش است.

 چین که در عرضه جهانی غذا و روابط دوجانبه رو به وخامتش با ایالات متحده نامشخص است، اهمیت امنیت غذایی را بیش از پیش افزایش داده است. کاهش وابستگی آن به سویا به یک اولویت برای کشور تبدیل شده است. از یک سو ، چین به اجرای تلاش هایی مانند تنوع بخشیدن به واردات، تقویت تولید داخلی و کاهش محتوای کنجاله سویا در خوراک دام ادامه خواهد داد. گزارش های رسمی حاکی از آن است که برخی از اقدامات به موفقیت قابل توجهی دست یافته اند.

به عنوان مثال، در اواسط سپتامبر 2022، وزارت کشاورزی و امور روستایی چین اعلام کرد که طرح کاهش و جایگزینی کنجاله سویا در این کشور به نتایج قابل توجهی دست یافته است: در سال 2021، سهم کنجاله سویا در صنعت خوراک به 15.3 درصد کاهش یافت. 2.5 واحد درصد نسبت به سال 2017. این معادل صرفه جویی 11 میلیون تن کنجاله سویا و 14 میلیون تن دانه سویا است. از سوی دیگر، چین نیز شروع به کشف رویکردهای جدید کرده است. پس از سال ها تاخیر، چین اخیراً کاشت تجاری سویای اصلاح شده ژنتیکی (GM) را تسریع کرده است.

در ژوئن 2022، کمیته ملی تایید تنوع محصول چین استانداردی را منتشر کرد که مسیر کشت سویای اصلاح شده ژنتیکی را در این کشور هموار کرد - که در چهاردهمین برنامه پنج ساله این کشور برای کشت محصولات ذکر شده است . پکن به طور مشابه توسعه پروتئین های جایگزین را ترویج کرده است. در 6 مارس 2022، رئیس جمهور چین شی جین پینگ در دو نشست سالانه 2022 با تشویق مقامات کشاورزی به جستجوی منابع پروتئینی خارج از صنایع سنتی دام برای محافظت از عرضه غذایی چین بر نگرانی های امنیت غذایی تاکید کرد. محققان چینی در سال 2021 گزارش دادند که با موفقیت سنتز پروتئین از مونوکسید کربن ممکن است وابستگی کشور به سویای وارداتی را کاهش دهد.

با این حال، در کوتاه مدت، بعید است که این اقدامات تأثیرات قابل توجهی بر خودکفایی سویا چین ایجاد کند، زیرا توسعه و پذیرش فناوری‌های جدید کشاورزی همیشه روندی کند بوده است. با این وجود، با توجه به تمرکز سیاست قوی دولت مرکزی و نقش مهمی که چین در تجارت جهانی سویا ایفا می کند، نباید تأثیرات بلندمدت این اقدامات را نادیده گرفت. 

در حال حاضر، بازار سویای ایالات متحده به تقاضای کمتر چین پاسخ می دهد، که منجر به صادرات کمتر و رشد سریع بازار جهانی بیودیزل و سوخت های تجدیدپذیر با تکیه بر دانه سویا می شود.

بعید است که این تقاضا به اندازه کافی کاهش تقاضای چین را جبران کند. علاوه بر این، صادرات برزیل در اوایل سال 2025 احتمالاً ایالات متحده را با سهم کمتری از تجارت جهانی پشت سرگذارده در همین حال، در بحبوحه بحران جهانی غذا، ایالات متحده نه تنها از تلاش‌های چین برای ذخیره‌سازی انتقاد کرده است، بلکه نگران است که سرمایه‌گذاری کشاورزی چین در ایالات متحده می‌تواند خطری برای امنیت ملی این کشور باشد.

بر اساس گزارش کمیسیون بازنگری اقتصادی و امنیتی آمریکا و چین، سرمایه گذاری کشاورزی چین در ایالات متحده خطرات متعددی را برای امنیت اقتصادی و ملی ایالات متحده به همراه دارد: کاهش نیاز چین به محصولات کشاورزی آمریکایی، به دست آوردن اهرم فشار بر زنجیره تامین ایالات متحده، فرسایش آمریکا. رقابت با دستیابی به IP کشاورزی ایالات متحده و  ایجاد سلاح های زیستی با استفاده از محصولات اصلاح شده ژنتیکی. حال اگر بحران جهانی غذا برای ایالات متحده یک اولویت باشد، باید در استفاده از روغن نباتی، از جمله روغن سویا، یا به اصطلاح « دیزل تجدیدپذیر» توسط صنعت انرژی تجدید نظر کند. این تنها اولویت های ملی و اختلافات بین کشورها نیست که بر تولید یا صادرات سویا یا محصولات کشاورزی به طور کلی تأثیر می گذارد. این موقعیت‌های بی‌شمار دیگری است که تحت آن ایالات متحده، دولت‌های چین، بازارها، یا خیلی کمتر کشاورزان، کنترلی دارند اما باید به آن واکنش نشان دهند.

آنها شامل تأثیرات تغییرات آب و هوایی مانند سیل و خشکسالی، قوهای سیاه مانند جنگ های منطقه ای تحریم ها تأثیرات کووید-19 ، بسته شدن بندرها ، یا رویدادهایی مانند تهاجم آمریکا به ایران و جنگ روسیه و اوکراین و سرریزهای فراوان آن هستند. دولت‌ها به دلیل عدم قطعیت‌هایی که در سرتاسر جهان در حال افزایش است، مجبور به تنظیم مداوم سیاست‌ها و تصمیم‌های مدیریتی برای پاسخگویی کارآمد هستند حال چیزهای زیادی در خطر است از اقتصاد ملی گرفته تا رشد صنعت خوراک دام  یا معیشت کشاورزان کوچک و بزرگ.

 نویسنده: دکتر حسین شیرزاد تحلیلگر و دکترای توسعه کشاورزی