«اولویت ملی فوری»: وزرا به سهلانگاری در مورد تأمین مواد غذایی بریتانیا متهم شدند
شوک عرضه نفتی: هدف اول بازار مواد غذایی
گزارشی تحلیلی از هشدار نهاد زنجیره سرد بریتانیا درباره خطرات پیشروی تأمین مواد غذایی؛ از شوک عرضه نفت و اختلالات ژئوپلیتیکی تا آسیبپذیری زنجیره تأمین و پیامدهای آن برای امنیت غذایی جهان.
درگیری آمریکا با ایران یک شوک عرضه نفتی ایجاد کرده است که ناشی از اختلال در خطوط کشتیرانی، خطرات تولید و افزایش ریسک عبور کشتیها با بیمه جنگی از تنگه هرمز است.
برخلاف شوکهای تقاضای نفت که ناشی از تسریع رشد جهانی هستند، شوکهای عرضه نفت، عرضه مواد غذایی در کشورهای کمدرآمد را بسیار بیشتر از کشورهای پردرآمد تحت تأثیر قرار میدهد و پیامدهای گستردهای برای امنیت غذایی دارد.
در کشورهای کمدرآمد و با درآمد متوسط، هزینههای حملونقل سهم بسیار بیشتری از قیمت نهایی مواد غذایی را نسبت به کشورهای پردرآمد تشکیل میدهد. در چنین بازارهایی، مواد غذایی مسافتهای طولانی را از طریق زیرساختهای ضعیف طی میکنند؛ جایی که زنجیرههای سرد وجود ندارد و هزینههای واسطهگری بالا است.
در نتیجه، افزایش قیمت سوخت، حاشیه هزینه از مزرعه تا مصرفکننده را بسیار بیشتر از سیستمهای غذایی یکپارچه و کارآمد از نظر لجستیکی افزایش میدهد.
بنابراین شوکهای عرضه نفت با یک سوگیری ساختاری وارد میشوند؛ به این معنا که از طریق یک کانال هزینهای که نسبت به سطح درآمد این کشورها بسیار بزرگتر است، مستقل از افزایش قیمت خود کالا، به سیستمهای غذایی کشورهای کمدرآمد ضربه میزنند. در این میان، مکانیسم اقتصادی هدایتکننده این نابرابری، بازارهای جهانی مواد غذایی هستند.
هشدار (CCF)، بزرگترین نهاد زنجیره تأمین بریتانیا
در بریتانیا، نهاد ذخیرهسازی سرد و لجستیک هشدار داده است که ذخایر غذایی در معرض خطر کمبود سوخت، حملات سایبری و شرایط نامساعد آبوهوایی قرار دارند و مسئولان دولتی باید مسئولانه عمل کنند تا کالری مورد نیاز مردم تأمین شود.
ناامنی غذایی ریشه در عوامل اقتصادی دارد. هزینه یک رژیم غذایی با انرژی کافی، ارزانترین راهی است که یک فرد میتواند با استفاده از منابع موجود کالری مورد نیاز خود را تأمین کند. اما یک رژیم غذایی سالم و مغذی بسیار گرانتر از یک رژیم غذایی صرفاً کالریمحور است.
یک رژیم غذایی سالم چیزی فراتر از کالری است؛ ما برای حفظ سلامت به طیف گستردهای از غذاهای مغذی نیاز داریم تا تمام ویتامینها و مواد معدنی ضروری را دریافت کنیم. در این یادداشت به هزینه رژیمهای غذایی در سراسر جهان اشاره میکنم. رژیمهای غذایی سالم بیش از چهار برابر گرانتر از یک رژیم غذایی حداقلی و کافی از نظر کالری هستند.
توانایی دسترسی به یک رژیم غذایی سالم و مغذی یکی از اساسیترین نیازهای انسانی است. ناامنی غذایی نیز یکی از شاخصهای پیشبینیکننده سلامت ضعیف محسوب میشود. آیا ناامنی غذایی نتیجه تصمیمات سیاسی است؟ تا حدی بله. ناامنی غذایی با دستمزدهای پایین، شرایط نامطلوب اجتماعی و اقتصادی، دسترسی محدود به غذاهای سالم، نبود مسکن مقرونبهصرفه و شاخصهای مختلف محرومیت محلهای مرتبط است.
همهگیری کووید‑۱۹ نابرابریهای عمیق نژادی، قومی، اقتصادی و حتی جغرافیایی در ناامنی غذایی را آشکارتر کرد. تغییرات اقلیمی نیز با تأثیر منفی بر عملکرد محصولات کشاورزی، افزایش قیمت مواد غذایی و اثرگذاری نامتناسب بر جمعیتهای کمدرآمد، این نابرابریها را تشدید میکند.
رویدادهای شدید آبوهوایی، تغییر الگوهای اقلیمی و افزایش شیوع آفات و بیماریها تهدیدهای قابل توجهی برای بهرهوری کشاورزی ایجاد میکنند.
این چالشها اغلب به کاهش درآمد تولیدکنندگان کوچک و افزایش قیمت مواد غذایی برای مصرفکنندگان منجر میشود و دسترسی به رژیمهای غذایی مغذی و پایدار را محدودتر میکند.
با این حال، دسترسی به رژیم غذایی مناسب بخشی اساسی از حق برخورداری از سطح زندگی مناسب و زندگی در شأن انسان است (ماده ۱۱ میثاق بینالمللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی). تفسیر عمومی شماره ۱۲ کمیته حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی سازمان ملل متحد نیز تأکید میکند که برای حفظ و ارتقای سلامت، نه تنها غذای کافی، بلکه غذای قابل قبول از نظر اجتماعی و فرهنگی، مغذی و باکیفیت نیز باید در دسترس و پایدار باشد.
محاکمه مسئولان سهلانگار
به نوشته گاردین، وزرای مسئول تأمین غذای مردم بریتانیا به سهلانگاری در مورد خطرات مربوط به تأمین مواد غذایی حیاتی این کشور، در بحبوحه نگرانیها درباره کمبود سوخت، حملات سایبری و شرایط نامساعد آبوهوایی متهم شدهاند.
نهاد تجاری سردخانهها و لجستیک از دولت خواسته است اختلال احتمالی در سیستم غذایی بریتانیا را به عنوان «اولویت ملی فوری» در نظر بگیرد.
فیل پلاک، مدیر اجرایی فدراسیون زنجیره سرد (CCF) که نماینده کسبوکارهای فعال در تأمین و حملونقل مواد غذایی و دارویی حساس به دماست، گفت:
«پتانسیل یک بحران غذایی بزرگ اکنون بیش از هر زمان دیگری وجود دارد. ما در معرض مجموعهای از عوامل قرار داریم که به طور فزایندهای برای تأمین مواد غذایی این کشور خطرناک میشوند.»
تام ساوتهال، معاون مدیر اجرایی CCF، نیز گفت که سیستم غذایی بریتانیا از زمان جنگ جهانی دوم ــ زمانی که حدود نیمی از سردخانههای کشور در مالکیت عمومی بودند ــ به طور جدی آزموده نشده است. به گفته او، این موضوع نوعی بیخیالی درباره نحوه و محل نگهداری مواد غذایی در بریتانیا را نشان میدهد.
بریتانیا برای بیش از یکسوم مواد غذایی خود به واردات متکی است که بخش عمده آن از طریق چهار بندر وارد میشود؛ مسئلهای که تأمین غذا را در برابر اختلالات احتمالی آسیبپذیر میکند.
فدراسیون زنجیره سرد هشدار داده است که درگیریهای بینالمللی یا بسته شدن مرزهای بریتانیا میتواند جریان ورود مواد غذایی به کشور را متوقف کند. همچنین کمبود سوخت یا از کار افتادن سردخانهها به دلیل سیل یا گرمای شدید در شرایط بحران اقلیمی میتواند موجب خالی شدن قفسههای سوپرمارکتها شود.
ادامه بسته شدن تنگه هرمز نیز جریان جهانی کود ــ که برای حدود نیمی از تولید غذای جهان ضروری است ــ را مختل کرده و نگرانیها درباره کمبود آن را افزایش داده است.
بسیاری از اقلام خواربار روزمره از جمله گوشت، سبزیجات، ماهی، لبنیات، نان، میوه و غذاهای آماده، همچنین داروها، واکسنها و فرآوردههای خونی و پلاسما به زنجیره سرد وابستهاند. این محصولات پیش از انتقال از ۴۶۰ سردخانه، توسط حدود ۱۰۰ هزار کامیون در مسیر انتقال از کشاورزان و تولیدکنندگان به خردهفروشان، مراکز پذیرایی و مؤسسات عمومی مانند مدارس، بیمارستانها و خانههای سالمندان سرد یا منجمد نگهداری میشوند.
فدراسیون زنجیره سرد دولت را به انجام ندادن اقدامات کافی برای مقاومسازی تأمین مواد غذایی متهم کرده و هشدار داده است که شرکتهای فعال در این حوزه در ماههای اخیر بارها هدف حملات سایبری قرار گرفتهاند.
در چند سال گذشته عرضه مواد غذایی در چندین مورد مختل شده است؛ از جمله کمبود محصولاتی مانند گوجهفرنگی، خیار و فلفل که در پی شرایط نامساعد جوی در اروپا و شمال آفریقا در فوریه ۲۰۲۳ رخ داد. این وضعیت همزمان با کاهش تولید گلخانههای بریتانیا و هلند در پی افزایش شدید هزینههای انرژی بود و باعث شد برخی سوپرمارکتها فروش برخی اقلام را موقتاً سهمیهبندی کنند.
فدراسیون زنجیره سرد از دولت خواسته است با توجه به شوکهای سالهای اخیر ــ از جمله همهگیری کرونا و جنگ روسیه و اوکراین ــ سردخانهها و مراکز حملونقل مواد غذایی را به عنوان زیرساخت حیاتی ملی شناسایی کند تا در صورت قطع گسترده برق، تأمین انرژی آنها در اولویت قرار گیرد.
همچنین هشدار داده شده است که اختلال در تأمین مواد غذایی میتواند به سرعت به ناآرامی اجتماعی منجر شود؛ همانگونه که در سال ۲۰۱۶ در ونزوئلا مشاهده شد. در چنین شرایطی، افراد آسیبپذیر و خانوارهای فقیر بیشترین آسیب را میبینند.
در گزارشی که توسط این فدراسیون تهیه شده، پیشنهاد شده است کارکنان سردخانهها و مراکز حملونقل به طور دائم به عنوان کارگران ضروری شناخته شوند و دفتر کابینه مسئولیت کلی تابآوری و امنیت زنجیره سرد را بر عهده بگیرد.
سخنگوی دولت بریتانیا در پاسخ اعلام کرد: «بخش غذا یکی از ۱۳ بخش زیرساخت حیاتی ملی بریتانیا است و زنجیره سرد نقش مهمی در تأمین مواد غذایی و افزایش تابآوری در برابر اختلالات احتمالی دارد. ما متعهد به حفظ تولید داخلی غذا هستیم و میلیاردها دلار در توسعه فناوریهای جدید برای افزایش بهرهوری، توسعه محصولات مقاوم به تغییرات اقلیمی و کمک به کشاورزان برای تولید غذای بیشتر سرمایهگذاری کردهایم.»
با این حال، مسئولان و وزرای کشاورزی باید در قبال کاهش مصرف غذا و محدود شدن دسترسی مردم به غذای کافی پاسخگو باشند.
سخن نهایی
شوک انرژی ناشی از مناقشه آمریکا علیه ایران اساساً ماهیتی قهقرایی دارد. این شوک بیشترین ضربه را به کشورها و مصرفکنندگانی وارد میکند که کمترین توانایی برای جذب آن دارند، در حالی که خریداران ثروتمندتر میتوانند برای کالاهای غذایی کمیاب از خریداران فقیر پیشی بگیرند.
از آنجا که هزینههای حملونقل بخش بزرگی از هزینه تولیدکنندگان در کشورهای کمدرآمد و با درآمد متوسط را تشکیل میدهد، شوکهای عرضه نفت قیمت مواد غذایی را در این مناطق بسیار شدیدتر از کشورهای پردرآمد افزایش میدهد.
خانوارهای کشورهای کمدرآمد تقریباً ۵۲ درصد از درآمد خود را صرف غذا میکنند؛ بنابراین افزایش ۱۰ درصدی قیمت مواد غذایی معادل کاهش حدود ۵ درصدی درآمد واقعی آنهاست. خانوارهای پردرآمد تنها با کسری از این فشار مواجه میشوند.
بازارهای جهانی غلات نیز «کمعمق» هستند؛ تنها حدود ۲۵ درصد از تولید گندم، ۱۴ درصد از ذرت و ۱۰ درصد از برنج در تجارت بینالمللی جابهجا میشود. بنابراین حتی اختلالات کوچک در عرضه یا تقاضا میتواند باعث نوسانات شدید قیمت شود که به طور نامتناسبی بر کشورهای در حال توسعه وابسته به واردات تأثیر میگذارد.
همچنین یک ضربه دوگانه ارزی واردکنندگان مواد غذایی کمدرآمد را تحت فشار قرار میدهد: قیمت کالاها بر اساس دلار افزایش مییابد و بحرانهای ژئوپلیتیکی همزمان موجب تقویت دلار میشوند، در نتیجه هزینه واقعی واردات بر حسب ارزهای محلی بیشتر میشود.
از سوی دیگر، محدودیتهای صادراتی از سوی کشورهای تولیدکننده ــ که معمولاً پس از شوکهای قیمتی رخ میدهد ــ بازارهای جهانی را بیش از پیش تضعیف کرده و روند افزایش قیمتها را تشدید میکند.
حتی زنجیره کمکهای بشردوستانه نیز تحت فشار قرار گرفته است. برنامه جهانی غذا هشدار داده است که دستکم ۳۱۸ میلیون نفر که در معرض خطر فوری گرسنگی قرار دارند، با پیامدهای شدیدتری مواجه خواهند شد؛ زیرا افزایش قیمت سوخت و کالاها حجم کمکهای غذایی قابل ارائه با همان بودجه دلاری را کاهش میدهد.
بنابراین در مواجهه با بحرانهای جهانی، لازم است دولتها مسئولانهتر و با برنامهای منسجمتر عمل کنند.
نویسنده: دکتر حسین شیرزاد، تحلیلگر کشاورزی
