راز زنانی که روی دیوارهای تهران نیستند؛ چهره واقعی شهر کجاست؟
پژوهش شهرداری تهران نشان داد ۸۵ درصد دیوارنگارههای پایتخت مردانهاند و سهم زنان فقط ۱۵ درصد است؛ گزارشی از نقشهای غایب زنان در سیمای شهری.
کافی است در مسیر رفتوآمد روزمره میان ترافیک و هیاهوی بزرگراهها، برای چند لحظه نگاهت را از آسفالت خیابان بگیری و به دیوارهای بلند پایتخت بدوزی. از لابهلای این قابهای سیمانی غولپیکر، چه کسانی به ما خیره شدهاند؟ واقعیت این است که بیش از هر چیز، سایه مردان بر سیمای شهر سنگینی میکند؛ چهرههای مذهبی، قهرمانان ملی، شهدا و نمادهای سیاسی. زنان اما در کجای این بومهای چند ده متری ایستادهاند؟
دادههای تازه یک پژوهش رسمی نشان میدهد خیابانهای تهران نهتنها زنان واقعیِ در حال زیست را بازتاب نمیدهند، بلکه اندک سهم زنانه پایتخت نیز در الگوهایی بسته و تکراری متوقف مانده است.
بررسی سهم تصویر زنان در دیوارنگارههای تهران؛ آمار چه میگوید؟
تصویر زنان روی دیوارهای پایتخت از سطح یک مشاهده روزمره خارج شده و حالا به یک سند پژوهشی قابل استناد تبدیل شده است.
«مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران» در گزارشی تحلیلی با عنوان «بازنمایی نقش و هویت زنان در دیوارنگارههای شهری با استناد بر اسناد و قوانین شهرداری»، وضعیت نقاشیهای دیواری دوره ششم مدیریت شهری (۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴) را زیر ذرهبین برده است.
یافتههای این پژوهش، شکاف بصری بزرگی را در فضای عمومی آشکار میکند:
- ۱۰۰ اثر ثابت در شلوغترین معابر و میدانهای پایتخت پایش شدند.
- از این میان، تنها ۱۵ دیوارنگاره ردی از چهره یا نماد زنان داشتند.
- به تعبیری روشن، ۸۵ درصد از هنر محیطی تهران کاملاً مردانه است و نیمی از جمعیت جامعه، سهمی نزدیک به هیچ از منظر بصری شهر دارند.
فراتر از آمار؛ زنان در قابهای شهری با چه هویتی کشیده شدهاند؟
مسئله پایتخت فقط غیبت عددی زنان نیست؛ آنچه نقد کارشناسان شهری را برانگیخته، نحوه دیدهشدن آنهاست. تحلیل محتوای این نقاشیها نشان میدهد طراحان، هویت زنانه را به ۶ قالب محدود تقسیم کردهاند:
- زن در جایگاه مادر، همسر یا بازمانده (بیشترین سهم)
- زن در نقش مراقبت و خدمات درمانی (پرستار، پزشک یا مدافع سلامت)
- مادر مقاومت و کنشگر در بستر دفاعی
- زن بهعنوان حافظ نمادین سنتها و فرهنگ بومی
- شخصیت فکری و مفاخر فرهنگی (بسیار محدود)
- کنشگر اجتماعی و تصمیمساز (کمترین سهم ممکن)
در بخش بزرگی از دیوارها، زن تعریف مستقل از خود ندارد؛ او فقط در پیوند با یک مرد هویت میگیرد؛ در بدرقه رزمنده، در داغ فرزند، یا در حاشیه افتخارآفرینی دیگری. حتی زمانی که زن از آستانه خانه فراتر میرود، نقش «مراقبتگر» همچنان بر دوش او سنگینی میکند.
غایبان بزرگ دیوارهای پایتخت؛ از دانشگاه تا میدان ورزش
اگر مسافری ناآشنا صرفاً بر اساس نقاشیهای خیابانی بخواهد جامعه امروز ایران را بشناسد، گمان خواهد کرد زنان نه کتاب میخوانند، نه پایشان به آزمایشگاه باز شده و نه در المپیک مدال آوردهاند.
پژوهشگران مرکز مطالعات تهران صراحتاً یادآور شدهاند که ردپای این گروهها تقریباً روی دیوارهای شهر صفر است:
- دانشجویان، پژوهشگران و اساتید دانشگاه
- ورزشکاران، قهرمانان ملی و داوران زن
- زنان کارآفرین، مدیران و هنرمندان نسل معاصر
- دختران نوجوان و جوان که در حساسترین دوران هویتیابی خود، هیچ الگوی تصویری همنسلی در خیابانها نمیبینند.
در این میان، تنها تکچهرههایی چون «پروین اعتصامی» بهخاطر جایگاه ادبی یا «بیبی مریم بختیاری» بهدلیل پیشینه تاریخی مجالی برای دیدهشدن مستقل یافتهاند؛ استثناهایی که قاعده نادیدهگرفتن زنان امروز را تغییر نمیدهند.
اسناد بالادستی شهرداری در برابر واقعیت سیمانی معابر
پارادوکس اصلی ماجرا اینجاست: سیاستگذاران در اسناد توسعه شهری و مصوبات بالادستی، مدام بر تکریم جایگاه زنان، عدالت جنسیتی در فضا و رفع هرگونه تبعیض تأکید دارند، اما خروجی نهایی دیوارهای شهر چیز دیگری میگوید.
کارشناسان شهری معتقدند برای پایان دادن به این تصویرسازی تکبعدی، شهرداری تهران نیازمند بازنگری فوری در شورای داوری آثار هنری، شفافسازی فرایند طراحی و پایان دادن به نگاه سنتی در کمیسیونهای زیباسازی است. شهر زنده، دیوارهایی میخواهد که شبیه تمام ساکنانش باشد؛ نه تابلویی از فراموشی نیمی از جامعه./پیام ما
