نقض توافقنامههای محیطزیستی در جنگ؛ زنگ خطر برای طبیعت
گزارش تازه از پیامدهای جنگ بر طبیعت؛ نقض توافقنامههای محیطزیستی، آتشسوزی هزاران هکتار جنگل و خسارت به مناطق حفاظتشده کشور.
با گسترش درگیریهای نظامی در هفته های اخیر، نگرانیها درباره پیامدهای زیستمحیطی جنگ دوباره بالا گرفته است. مقامهای محیطزیستی هشدار میدهند که در جریان این درگیریها، بخشی از توافقنامههای محیطزیستی بینالمللی نقض شده و خسارتهایی جدی به طبیعت و زیرساختهای محیطزیستی وارد آمده است؛ موضوعی که میتواند آثار بلندمدتی بر اکوسیستمهای کشور و منطقه بر جای بگذارد.
آمادگی محیطزیست برای شرایط جنگی
رئیس سازمان حفاظت محیطزیست اعلام کرده است که پیش از آغاز درگیریهای اخیر، این سازمان با تشکیل یک کارگروه تخصصی، دستورالعمل جامع حفاظت از محیطزیست در شرایط جنگی را تدوین و به ادارات کل استانی ابلاغ کرده بود.
این دستورالعمل با هدف کاهش خسارتهای زیستمحیطی در شرایط حملات نظامی به مراکز حساس مانند تأسیسات هستهای، شیمیایی و پتروشیمی تدوین شد و بخشی از برنامههای پدافند غیرعامل محیطزیست محسوب میشود.
از جمله اقدامات پیشبینیشده در این دستورالعمل میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- تعیین مسئولان پیگیری مخاطرات و ارزیابی خسارات محیطزیستی در زمان جنگ
- انجام بازدیدهای میدانی و مستندسازی خسارات احتمالی
- تدوین راهبردهای محیطزیستی برای شرایط درگیری نظامی
- آموزش نحوه ثبت و مستندسازی تخریبهای زیستمحیطی
خسارت گسترده به طبیعت در جنگ اخیر
طبق گزارشهای اولیه، بیش از ۸۴۵۰ هکتار از مناطق تحت حفاظت کشور در جریان جنگ دوازدهروزه دچار آتشسوزی شدهاند. این مناطق که بخش زیادی از آنها در ناحیه رویشی زاگرس قرار دارند، از مهمترین زیستگاههای طبیعی کشور محسوب میشوند.
در جنگ اخیر نیز بسیاری از استانها تحت تأثیر حملات قرار گرفتهاند. گزارشها نشان میدهد حملات هوایی به ۱۲ ساختمان اداری و حفاظتی محیطزیست در ۹ استان خسارت وارد کرده و برخی تجهیزات عملیاتی محیطبانان نیز آسیب دیده است.
با وجود این خسارتها، تاکنون گزارشی از تلفات محیطبانان منتشر نشده است؛ هرچند کارشناسان احتمال میدهند حیاتوحش برخی مناطق تحت تأثیر حملات قرار گرفته باشد.
اولویتهای محیطزیستی در زمان جنگ
مدیریت بحران زیستمحیطی در شرایط جنگی بر سه محور اصلی استوار شده است: پایش، حفاظت فوری و کاهش خسارت.
در همین راستا چند اقدام کلیدی در دستور کار قرار گرفته است:
- تشکیل ستاد فرماندهی بحران زیستمحیطی
- پایش مستمر مناطق آسیبدیده
- ایجاد یگانهای واکنش سریع برای مقابله با آلودگیهای شیمیایی و نفتی
- اطلاعرسانی سریع به مردم درباره خطر آلایندهها
- مستندسازی حقوقی تخریبها برای پیگیری بینالمللی
این اقدامات با هدف ثبت دقیق خسارتها و جلوگیری از گسترش آسیبهای محیطزیستی در مناطق درگیر انجام میشود.
نقش تشکلهای مردمی در مدیریت بحران
سازمان حفاظت محیطزیست اعلام کرده است که در اجرای برنامههای مربوط به شرایط جنگی، از ظرفیت تشکلهای مردمی و همیاران محیطزیست استفاده خواهد شد.
بر اساس برنامهریزی انجامشده، این تشکلها میتوانند در زمینههایی مانند:
- پایش مناطق طبیعی
- گزارش تخریبها
- مشارکت در اطفای حریق
- مستندسازی خسارات
به شکل سازمانیافته با نهادهای دولتی همکاری کنند.
مکاتبه با سازمان ملل درباره نقض توافقنامههای محیطزیستی
یکی از مهمترین محورهای پیگیری، نقض توافقنامههای محیطزیستی در جنگ است. سازمان حفاظت محیطزیست اعلام کرده که در این زمینه مکاتباتی با دبیرکل سازمان ملل و برنامه محیطزیست ملل متحد (UNEP) انجام داده است.
در این نامهها نسبت به پیامدهای زیستمحیطی حملات نظامی و تهدید اکوسیستمهای حساس منطقه هشدار داده شده و خواستار بررسی و محکومیت اقدامات ناقض توافقنامههای بینالمللی شدهاند.
بر اساس قوانین بینالمللی:
- ماده ۵۵ پروتکل الحاقی کنوانسیون ژنو بر حفاظت از محیطزیست در جنگ تأکید دارد.
- کنوانسیون ENMOD (۱۹۷۶) استفاده خصمانه از تغییرات محیطی را ممنوع میکند.
کارشناسان میگویند تخریب گسترده محیطزیست در جنگ میتواند مصداق نقض این توافقنامههای محیطزیستی باشد.
نگرانی درباره آینده مناطق حفاظتشده
ایران دارای ۱۳ ذخیرهگاه زیستکره ثبتشده در برنامه انسان و کره مسکون یونسکو است؛ مناطقی که از نظر تنوع زیستی و حساسیت اکولوژیک اهمیت بالایی دارند.
کارشناسان محیطزیست هشدار میدهند که در شرایط جنگی، این مناطق ممکن است با خطراتی مانند:
- آتشسوزیهای گسترده
- آلودگی نفتی و شیمیایی
- تخریب زیستگاهها
مواجه شوند؛ تهدیدی که میتواند میراث طبیعی کشور را برای سالها تحت تأثیر قرار دهد.
تلاش برای جلوگیری از تخریبهای بیشتر
در شرایط فعلی، سازمان حفاظت محیطزیست اعلام کرده است که گشتهای محیطبانی افزایش یافته و پایش مناطق طبیعی بهصورت مستمر ادامه دارد. همچنین پروژههای احتمالی مخرب در مناطق حفاظتشده تحت نظارت قرار گرفته تا از هرگونه سوءاستفاده در شرایط بحرانی جلوگیری شود.
حفظ اکوسیستمها و سرمایههای طبیعی کشور در شرایط جنگی، اکنون به یکی از مهمترین دغدغههای مدیران محیطزیست تبدیل شده است. / پیام ما
