ناقوس مرگ زیستگاههای کاسپین؛ آغاز کاپ ۷ زیر سایه رکورد ۲۰۰ ساله کاهش تراز خزر
هفتمین اجلاس کنوانسیون تهران پس از ۳ سال تعویق در تهران کلید خورد؛ بحران بیسابقه کاهش تراز دریای خزر و خطر نابودی ۹۰ درصد زیستگاههای ساحلی.
بزرگترین دریاچه محصور جهان در بحرانیترین نقطه تاریخی خود ایستاده است. هفتمین کنفرانس اعضای کنوانسیون تهران (COP7) پس از سه سال وقفه و بنبست دیپلماتیک، در حالی به میزبانی ایران برگزار میشود که پهنه آبی خزر با روندی پرشتاب به عقب مینشیند. آمارهای رسمی نشان میدهند تراز خزر با افت بیسابقه به کمترین حد خود در دو قرن گذشته رسیده است؛ واقعیتی تلخ که اجلاس دیپلماتهای ۵ کشور ساحلی را از تشریفات مرسوم محیطزیستی به یک نشست اضطراری برای نجات یک اکوسیستم رو به زوال تبدیل میکند.
افت سطح آب، خشکی تالابهای ساحلی، آلودگیهای نفتی و تلفات زنجیرهای زیستمندان، خزر را در لبه پرتگاه قرار داده و هرگونه تأخیر در اتخاذ تصمیمهای مشترک، پیامدهایی فرامرزی و بازگشتناپذیر بر جا خواهد گذاشت.
اجلاس کاپ ۷ در تهران؛ احیای دیپلماسی خزر پس از ۳ سال بلاتکلیفی
کنوانسیون تهران، یگانه پیمان الزامآور منطقهای میان ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان برای نجات دریای خزر است. پس از اجلاس ششم در باکو، تنشها و تعللها گفتوگوهای پنججانبه را به مدت ۳ سال متوقف کرد؛ درست در سالهایی که خزر عمیقترین ضربههای اکولوژیک را تحمل میکرد.
اکنون نمایندگان ۵ کشور همسایه در پایتخت گردهم آمدهاند تا روند نزولی شاخصهای زیستمحیطی را واکاوی کنند. با این حال، پرسش کلیدی فعالان محیطزیست این است: آیا تصمیمات کاپ ۷ روی کاغذ میماند یا ارادهای منطقهای برای مهار سوءمدیریت حوضههای آبریز و کاهش ورودی آب وجود دارد؟
رکورد تلخ ۲۰۰ ساله؛ آب خزر سالانه بیش از ۲۰ سانتیمتر عقب مینشیند
گزارشهای تخصصی محیطزیست مازندران حکایت از آن دارد که کاهش تراز دریای خزر به اوج نگرانکنندهای رسیده است. افزایش مستمر دما، تبخیر شدید و بهویژه دستاندازیهای گسترده بر رودخانههای ورودی اصلی نظیر ولگا، بیلان آبی این دریاچه را به وضعیتی منفی کشانده است.
شهرام فداکار، مدیرکل دفتر حفاظت از زیستبومها و سواحل دریایی سازمان حفاظت محیطزیست، در حاشیه نشست تهران ابعاد فاجعه را اینگونه بازگو میکند:
«در دو تا سه سال اخیر، سرعت کاهش تراز آب بزرگترین دریاچه دنیا به بالای ۲۰ سانتیمتر در هر سال رسیده است. پیشبینیها نشان میدهد این روند ویرانگر تا سال ۲۰۵۰ بهشدت پهنه خزر را کوچکتر خواهد کرد؛ پیامدی که محصور به یک کشور نیست و برآورد ما حاکی از نابودی کیفیت حدود ۹۰ درصد زیستگاههای ساحلی و دریایی خزر است.»
او از طراحی «طرح مدیریت تراز حدی خزر» خبر میدهد، اما تأکید دارد که مقابله با چنین افت سطحی نیازمند هماهنگی عملیاتی فرامرزی و تأمین اعتبارات اضطراری است.
گروگانهای پسروی آب؛ میانکاله نفستنگ و انزلی در تنگنا
پیامد بلافصل فرونشست خط ساحلی، خشکیدن ذخیرهگاههای متصل به دریاست. تالابهای میانکاله و انزلی، دو نگین اکولوژیک شمال کشور، مستقیم در تیررس پسروی آب قرار دارند:
۱. تالاب میانکاله؛ رویای احیا در بنبست بیآبی
میانکاله پیوند بیولوژیکی تنگاتنگی با تراز خزر دارد. فداکار درباره سرنوشت این شبهجزیره تالابی یادآور میشود:
«طرح احیای میانکاله متکی بر انتقال آب از دریا و تغذیه از حوضه بالادست بود؛ اما با شیب تند کنونی در کاهش تراز دریای خزر، انتقال ثقلی یا هدایت پایدار آب عملاً با بنبست فنی و اکولوژیک روبهرو شده است.»
۲. تالاب انزلی؛ نبرد با رسوبات و کاهش دبی
هرچند منبع تغذیه انزلی بخش عمدهای از آورد آب ارتفاعات البرز شمالی است، اما خفگی مصبها به علت پسرفت دریا جریان طبیعی خروجی و ورودی را دگرگون کرده است. هرچند از سال ۱۳۹۹ طرح جامع مهار رسوبات و لایروبی مصبهای ورودی در دستور کار قرار گرفته، اما افت تراز دریا ساماندهی رسوبات انزلی را دشوارتر از همیشه کرده است.
راز کشف لاشههای فوک خزری؛ مرگ در شمال، دفن در سواحل جنوب
بحران کاسپین فقط با نمودارهای هیدرولوژیک سنجیده نمیشود؛ وضعیت شکننده تنها پستاندار این دریاچه یعنی «فوک خزری» گواهی زنده بر وخامت اوضاع است. تصاویر دردناک تلفات دستهجمعی این گونه طی سالهای اخیر مدام مخابره شده است:
- کشف ۲۵۰۰ لاشه در سواحل داغستان روسیه (آذر ۱۴۰۱)
- مشاهده ۱۰۳۴ فوک تلفشده در قزاقستان (آبان ۱۴۰۳)
- ثبت مداوم تلفات از جمله بیش از ۲۹ مورد لاشه در نوار ساحلی مازندران در ماههای اخیر.
چرا لاشهها به سواحل ایران میرسند؟
زیستگاه عمده و زادآوری فوک خزری در آبهای یخبسته شمال و شمالشرق دریا (روسیه و قزاقستان) متمرکز است و با گرمتر شدن فصول، بخش محدودی از جمعیت آنها به سمت آبهای عمیقتر جنوب شنا میکنند.
مدیرکل دفتر حفاظت از زیستبومها تشریح میکند: «بررسیهای بافتشناسی نشان میدهد مرگ این پستانداران در آبهای ساحلی ایران رقم نمیخورد. عمده لاشهها بهعلت جریانهای دوار دریایی پس از روزها سرگردانی در حالت متلاشی به سواحل کشور ما میرسند. در بررسیهای بینالمللی شمال خزر، ردپای ویروس دیستمپر و آنفلوآنزای فوقحاد مشاهده شده، اما فرضیه جدیتر، سقوط جمعیت ماهیان کیلکا به عنوان منبع اصلی غذای فوکهاست؛ سوءتغذیه مفرط مقاومت بدن فوک را فرو میریزد و آنها را طعمه بیماریهای اپیدمیک میکند.»
خوشبختانه به دلیل ارتقای آگاهی جامعه صیادی و ساحلنشینان ایرانی، امروز تقابل سنتی انسان و فوک خزری متوقف شده و صیادان به دیدهبانان حیاتوحش بدل شدهاند؛ با این حال، سرنوشت این پستاندار بومی همچنان در گرو پاکسازی و مهار آلودگیهای صنعتی در کل حوضه خزر است.
زمان رو به پایان برای کاسپین؛ اراده دستهجمعی، تنها راه بقا
فرونشست تاریخی آب، انقراض خاموش زنجیرههای غذایی و از دست رفتن زیستگاههای پرندگان مهاجر، پیامی بدون ابهام برای مدیران ارشد محیطزیست ۵ کشور ساحلی در اجلاس کاپ ۷ دارد: خزر فرصتی برای تعارفات پروتکلی ندارد.
اگر توافقات کاپ ۷ به رهاسازی حقابههای زیستمحیطی خزر از سدهای غولآسای بالادست، توقف تخلیه پسابهای صنعتی و کنترل آلودگیهای اکتشاف نفت منجر نشود، بزرگترین دریاچه کره زمین به سمت سرنوشتی مشابه دریاچه آرال حرکت خواهد کرد. نجات خزر، فراتر از یک شعار منطقهای، نجات معیشت، آبوهوا و امنیت زیستی میلیونها ساکن حاشیه این پهنه آبی است./پیام ما
