جراحی اقتصادی یا حذف غذا؟ سقوط مصرف شیر در سفره ایرانی
سقوط ۵۸ درصدی مصرف لبنیات، تعطیلی کارخانهها و شیر ۶۰ هزار تومانی؛ روایت «شرق» از جراحی اقتصادی ناکام و کوچکشدن سفره ایرانی.
شیر، یکی از پایهایترین اقلام سبد غذایی خانوار، حالا به کالایی لوکس تبدیل شده است؛ نتیجه سالها «جراحی اقتصادی» که قرار بود رفاه بیاورد، اما امروز با سقوط ۵۸ درصدی مصرف لبنیات، سلامت میلیونها ایرانی را نشانه گرفته است.
جراحی ناکام شیر؛ وقتی اصلاح اقتصادی به سفره مردم رسید
اخبار سبز کشاورزی؛ کسری بودجه دولتها در سالهای تشدید تنشهای خارجی، بارها سیاستگذاران را به سمت دستبردن به یارانههای غذایی سوق داده است؛ اقدامی که با عنوان «جراحی اقتصادی» معرفی شد، اما بررسی موردی فقط یک قلم کالا ــ شیر ــ نشان میدهد این جراحی نهتنها رفاه نیاورد، بلکه سفره خانوار را کوچکتر کرد.
به گزارش گروه رسانهای شرق، سرانه مصرف لبنیات در ایران که در سال ۱۳۸۹ به حدود ۱۳۰ کیلوگرم برای هر نفر میرسید و نزدیک به میانگین جهانی بود، اکنون با سقوطی ۵۸ درصدی به حدود ۵۵ کیلوگرم رسیده است. همزمان، از میان حدود هزار و ۳۰۰ کارخانه لبنی، فقط ۳۰۰ واحد فعال باقی ماندهاند.
آغاز حذف یارانه شیر؛ وعده رفاه، واقعیت تورم
حذف یارانه شیر نخستینبار در سال ۱۳۸۷ و در قالب طرح هدفمندی یارانهها کلید خورد. دولت وقت با وعده رشد اقتصادی، رونق تولید و افزایش رفاه عمومی، حذف تدریجی یارانه کالاهای اساسی از جمله مواد غذایی را در دستور کار قرار داد.
مرحله نخست این طرح در اواخر سال ۱۳۸۹ اجرا شد؛ همزمان یارانه نقدی ۴۵ هزار و ۵۰۰ تومانی به مردم پرداخت شد و قرار بود تا پایان برنامه پنجم توسعه، قیمت حاملهای انرژی به ۹۰ درصد قیمت فوب خلیج فارس برسد.
در همین چارچوب، یارانه ۵۰۰ میلیارد تومانی شیر نیز حذف شد؛ تصمیمی که نقطه عطف سقوط مصرف لبنیات در ایران بود.
جهش قیمت شیر؛ ۲.۵ برابر در سه سال
در سال ۱۳۸۹، قیمت هر لیتر شیر بهطور میانگین حدود ۹۰۰ تومان بود. این رقم تا پایان دولت محمود احمدینژاد در سال ۱۳۹۲ به حدود ۲ هزار و ۱۷۰ تومان رسید؛ افزایشی نزدیک به ۲.۵ برابر در کمتر از سه سال.
این جهش قیمتی در شرایطی رخ داد که دولت مدعی بود هدفمندی یارانهها کسری بودجه را جبران کرده و رفاه اجتماعی را افزایش میدهد. اما دولت بعدی اعلام کرد اجرای این قانون، نتیجهای جز تورم ۲۴.۵ درصدی، رشد هفتبرابری نقدینگی، کاهش تولید و افزایش نرخ ارز نداشته است.
صنایع لبنی زیر تیغ جراحی اقتصادی
انجمن صنایع لبنی در همان سال نخست اجرای هدفمندی یارانهها گزارش داد که حدود ۲۰ درصد ظرفیت این صنعت خالی مانده است. با وجود انتقادها، اجرای این سیاست در دولت حسن روحانی نیز ادامه یافت و یارانه نقدی ثابت ماند؛ یارانهای که با افزایش تورم، ارزش واقعی آن بهشدت کاهش پیدا کرد.
در سال ۱۳۸۹، یارانه نقدی هر ایرانی با دلار هزار و ۱۰۰ تومانی، معادل بیش از ۴۱ دلار بود؛ اما در سال ۱۳۹۸ ارزش آن به کمتر از چهار دلار سقوط کرد.
ارز ۴۲۰۰ و شوک جدید به بازار لبنیات
با تشدید تحریمها، دولت برای واردات کالاهای اساسی ارز ترجیحی ۴۲۰۰ تومانی اختصاص داد؛ یارانهای که بهطور غیرمستقیم به شیر و لبنیات نیز میرسید، زیرا خوراک دام با این ارز وارد میشد.
اما در سال ۱۴۰۱، دولت تصمیم گرفت این ارز را حذف و نرخ آن را به ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومان برساند. نتیجه، موج تازهای از افزایش قیمت لبنیات بود. انجمن صنایع لبنی در تیر ۱۴۰۴ از کاهش ۲۰ درصدی مصرف پس از اجرای این سیاست خبر داد و خواستار اختصاص کالابرگ لبنیات شد؛ درخواستی که هرگز بهطور مؤثر محقق نشد.
تکرار سناریو؛ شیر ۶۰ هزار تومانی
در دولت مسعود پزشکیان نیز حذف ارز ترجیحی بار دیگر تکرار شد. دولت وعده پرداخت یارانه یک میلیون تومانی به همه اقشار را داد، اما حالا قیمت شیر پاکتی ــ ارزانترین محصول لبنی بازار ــ به بیش از ۶۰ هزار تومان رسیده است.
حاصل این سیاستها، کاهش سرانه مصرف لبنیات از ۱۳۰ کیلوگرم در سال ۱۳۸۹ به حدود ۵۵ کیلوگرم در سال ۱۴۰۴ بوده است؛ سقوطی که مستقیماً سلامت عمومی را تهدید میکند.
تعطیلی کارخانهها و حذف لبنیات از سفره دهکهای پایین
علیاحسان ظفری، رئیس اتحادیه فرآوردههای لبنی، اعلام کرده است که کارخانههای کوچک و متوسط توان ادامه فعالیت نداشتهاند. به گفته او، از هزار و ۳۰۰ واحد لبنی، اکنون فقط ۳۰۰ واحد فعال هستند و بسیاری از آنها نیز بهواسطه اتصال به دولت باقی ماندهاند.
او تأکید میکند دهکهای یک تا پنج درآمدی ــ حدود ۴۰ تا ۴۵ میلیون نفر ــ عملاً توان خرید لبنیات را از دست دادهاند و بهدلیل گرانی، بخش قابل توجهی از محصولات لبنی به کارخانهها مرجوع میشود.
پیامدهای سلامت؛ شکاف ۹۰ کیلویی با استاندارد جهانی
وزارت بهداشت و رسانههای تخصصی سلامت هشدار میدهند که ایرانیها اکنون حدود ۹۰ کیلوگرم کمتر از میانگین جهانی لبنیات مصرف میکنند؛ شکافی که مستقیماً با افزایش پوکی استخوان، کاهش سلامت عمومی و رشد هزینههای درمانی در سالهای آینده گره خورده است.
جمعبندی؛ جراحی اقتصادی یا حذف تدریجی رفاه؟
مطالعه موردی شیر نشان میدهد «جراحی اقتصادی» در عمل بیش از آنکه اصلاح ساختاری باشد، به حذف تدریجی مواد غذایی از سفره خانوار انجامیده است؛ جراحیای که نه کسری بودجه را درمان کرد و نه رفاه موعود را به همراه آورد، اما سلامت نسل آینده را به خطر انداخت.
