پشت پرده دیپلماسی آب در روزهای جنگ؛ مذاکرات قطع شد؟
بررسی وضعیت دیپلماسی آب ایران با همسایگان در روزهای جنگ؛ چرا چالشهای مرزی ارس، هیرمند و هورالعظیم با رویکردهای امنیتی حل نمیشوند؟
وقتی صدای آژیر قرمز جنگ بلند میشود و موشکها آسمان را میشکافند، معمولاً همه نگاهها به سمت میدانهای نبرد و تغییرات مرزهای سیاسی جلب میشود؛ اما درست در همین ثانیههای ملتهب، جریانهای حیاتی دیگری در زیر پوست جغرافیا جریان دارند که زیست میلیونها انسان به آنها وابسته است.
رودخانههای خروشانی مثل هیرمند، ارس و تالابهای مرزی نظیر هورالعظیم، مرزهای جغرافیایی را نمیشناسند و مدیریت آنها در اوج بحران، هنر پنهانی به نام دیپلماسی آب را میطلبد. اما آیا در روزهای پر تنش جنگ، گفتگو بر سر این شاهرگهای حیاتی با همسایگان ادامه یافته است یا آب نیز قربانی باروت و گلوله شد؟
بقای سخت دیپلماسی آب در میان شعلههای جنگ
بسیاری از تحلیلگران نگران بودند که وقوع درگیریهای نظامی، کانالهای ارتباطی ایران با همسایگانش را پیرامون منابع آب فرامرزی به کلی مسدود کند. با این حال، شواهد نشان میدهد که در دیپلماسی رسمی، گفتگوهای اضطراری همچنان نفس میکشیدهاند.
«آرمان خورسند»، رئیس مرکز امور بینالملل و کنوانسیونهای سازمان حفاظت محیطزیست، در این رابطه به روند مستمر رایزنیها اشاره کرده و میگوید: «تنشهای نظامی سایه سنگین خود را بر تمام ابعاد ارتباطی میاندازند؛ رفتوآمد کارشناسان، نمونهبرداریهای مرزی و ملاقاتهای حضوری در این دوران بسیار دشوارتر شد، اما روند کلی گفتوگوها هرگز متوقف نگردید.»
به گفته خورسند، در حوضه آبریز هیرمند تلاش شد تا از هدررفت منابع آبی به سمت شورهزار گودزره جلوگیری شود. همچنین در هورالعظیم، با وجود ناپایداریهای سیاسی در عراق، رایزنیها برای مرطوب نگهداشتن بخش عراقی هور جهت جلوگیری از آتشسوزیهای تابستانه و گسیل دود به خوزستان تداوم یافت. در شمال کشور و حوضه ارس نیز کمیتههای فنی میان ایران، آذربایجان، ارمنستان و ترکیه فعال بودند تا منشأ آلایندگیهای صنعتی این رودخانه مرزی را ردیابی کنند.
چرا صدای دیپلماسی آب ایران به جایی نمیرسد؟
در مقابل خوشبینیهای دولتی، کارشناسان مستقل معتقدند که کارنامه کشور در این حوزه چندان قابل دفاع نیست. «یوسف خلج امیرحسینی»، مدیر مرکز پژوهشی آب و محیطزیست کوثر، بر این باور است که بحرانهای ادامهدار در سیستان و خشکی هورالعظیم، گواهی بر عملکرد ناموفق ما در حوزه آبهای مشترک است.
او ریشه اصلی این ناکامی را در اولویتبندیهای کلان کشور میداند: «واقعیت این است که آب حتی در میان ۱۰ اولویت نخست تصمیمگیران سیاسی کشور قرار ندارد. در زمان جنگ نیز اولویتهای امنیتی و تامین بودجههای نظامی، توجهها را بیش از پیش از دیپلماسی آب منحرف کرد. علاوه بر این، انزوای بینالمللی و فشارهای ناشی از تحریمها، ابزارهای چانهزنی ما را در برابر همسایگان به شدت تضعیف کرده است.»
جزیرههای سرگردان؛ ناهماهنگیهای داخلی که به آب آسیب میزنند
بخش بزرگی از چالشهای آبی کشور نه در آنسوی مرزها، بلکه در اتاقهای تاریک تصمیمگیریهای داخلی ریشه دارد. ناهماهنگی بینبخشی و عدم تعامل سازنده میان ارگانهای متولی، مانع بزرگی برای اتخاذ یک سیاست خارجی واحد در حوزه آب است.
به عنوان نمونه، وقتی وزارت نیرو برای حل بحران آب شرب پایتخت تصمیم به پلمب چاههای کشاورزی میگیرد، وزارت جهاد کشاورزی با تکیه بر معیشت کشاورزان مانع میشود. از سوی دیگر، صدها چاه تحت مدیریت شهرداریها بدون برنامهای منسجم برای تغذیه سفرههای زیرزمینی برداشت میشوند. این برخوردهای سلیقهای و جزیرهای، توان کشور را برای ورود مقتدرانه به مذاکرات بینالمللی تحلیل میبرد.
عبور از بحران با تکیه بر دیپلماسی غیررسمی و دانشگاهی
یکی از حلقههای مفقوده در حل مناقشات آبی، نادیده گرفتن لایه دوم دیپلماسی یعنی مشارکت جوامع محلی، دانشگاهها و سازمانهای مردمنهاد است.
«معصومه اشتیاقی»، پژوهشگر اجتماعی حوزه آب، با تاکید بر لزوم تقویت سطح غیررسمی دیپلماسی میگوید: «ما باید بتوانیم گفتمان آب را از پایتخت به جوامع محلی درگیر، مانند مرزنشینان سیستان، خوزستان و آذربایجان منتقل کنیم. در همین راستا، تفاهمنامهای میان انجمن دیپلماسی آب و دانشگاه زابل امضا شده تا شعبه محلی این انجمن راهاندازی شود.»
اشتیاقی همچنین بر ضرورت تربیت نسل جدیدی از متخصصان تاکید میکند: «سیستم آموزشی ما نیازمند تاسیس رشته تخصصی دیپلماسی آب در دانشگاههای مادر است. ما به دیپلماتهای متخصصی نیاز داریم که علاوه بر اصول سیاست بینالملل، به دانش فنی آب، هیدرولوژی و محیطزیست مجهز باشند تا بتوانند در مذاکرات فرامرزی، حقوق ایران را استیفا کنند.»
تغییرات اقلیمی، خشکسالیهای پیدرپی و وابستگی شدید امنیت غذایی به آب نشان میدهد که پس از فروکش کردن طوفان جنگ، اولین و حیاتیترین جبههای که باید در آن به صلح و توافق پایدار رسید، جبهه آب است./ پیام ما
