مرگ تدریجی نگین آذربایجان؛ چرا کلید نجات ارومیه در مزارع است؟
آیا بارشها دریاچه ارومیه را نجات میدهند؟ کارشناسان میگویند بدون اصلاح الگوی کشت و توقف صنایع آببر، احیای نگین آذربایجان غیرممکن است.
سرویس محیط زیست و توسعه پایدار: در حالی که تصاویر هوایی اخیر از پهنه آبی دریاچه ارومیه، موجی از امیدواری موقت را در میان افکار عمومی ایجاد کرده است، کارشناسان حوزه آب و محیط زیست نسبت به یک «خوشبینی کاذب» هشدار میدهند. با آغاز فصل گرما و شدت گرفتن فرآیند تبخیر، بار دیگر این سوال حیاتی مطرح میشود: آیا تزریقهای فصلی آب بدون تغییر ساختاری در بخش کشاورزی، میتواند ضامن احیای پایدار نگین آبی آذربایجان باشد یا ارومیه دوباره به نمکزار تبدیل خواهد شد؟
اگرچه در ماههای گذشته با ورود بالغ بر چهار میلیارد مترمکعب آب، این اکوسیستم ارزشمند بالاترین حجم آب ورودی در شش سال اخیر را تجربه کرد، اما کارشناسان معتقدند تا زمانی که استراتژی ملی بر اصلاح الگوی کشت و توقف توسعه صنایع آببر متمرکز نشود، هرگونه بارندگی صرفاً یک مسکّن موقت خواهد بود.
چرا بارشهای سیلآسا برای احیای دریاچه ارومیه کافی نیست؟
طی سال آبی جاری، افزایش بارشها توانست تراز دریاچه ارومیه را به طور نسبی بهبود ببخشد. اما این سکه روی دیگری نیز دارد. با شروع فصل تابستان و افزایش دمای هوا، فرآیند طبیعی تبخیر مجدداً شتاب گرفته است.
آخرین دادههای هیدرولوژیک نشان میدهند که وسعت دریاچه از ۳۰۰۰ کیلومتر مربع به حدود ۲۸۵۰ کیلومتر مربع کاهش یافته است؛ این یعنی نابودی و تبخیر ۱۵۰ کیلومتر مربع از پهنه آبی تنها در چند هفته! این نوسان شدید نشان میدهد که پیکره دریاچه به شدت آسیبپذیر و شکننده است و بدون تامین جریان پایدار آب ورودی از رودخانهها و سدها، تابآوری خود را در برابر خشکسالیهای بعدی از دست خواهد داد.
بنبست اکولوژیک؛ فراتر رفتن کشاورزی از ظرفیت زیستی منطقه
بزرگترین مانع در مسیر احیای پایدار دریاچه ارومیه، تضاد منافع میان توسعه سنتی بخش کشاورزی و حقابه زیستمحیطی دریاچه است.
شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیطزیست در این باره میگوید:
«وسعت اراضی کشاورزی در حوضه آبریز دریاچه ارومیه به طور نگرانکنندهای از ظرفیت اکولوژیک و توان زیستی این منطقه فراتر رفته است. توسعه صنایع آببر در این حوضه باید هرچه سریعتر متوقف شود.»
واقعیت این است که در دهههای گذشته، تغییر کاربری اراضی و مهاجرت به سمت کشت محصولات به شدت آببر مانند چغندرقند و سیب، منابع آب زیرزمینی و سطحی منطقه را به تاراج برده است. در همین رابطه، بهرام سرمست، استاندار آذربایجان شرقی با تاکید بر ضرورت تغییر رفتار بهرهبرداران میگوید:
«بخش کشاورزی به عنوان بزرگترین مصرفکننده منابع آبی در استان، چارهای جز حرکت به سمت افزایش بهرهوری، استفاده از تکنولوژیهای نوین آبیاری و کشت ارقام مقاوم به کمآبی ندارد.»
۳ گام حیاتی برای اصلاح الگوی کشت و نجات پارک ملی دریاچه ارومیه
برای گذار از وضعیت بحرانی فعلی و رسیدن به یک حکمرانی مطلوب در حوزه آب، اجرای سه راهبرد کلان غیرقابل چشمپوشی است:
- اصلاح الگوی کشت و جایگزینی گونهها: ممنوعیت کشت محصولات پرمصرف و جایگزین کردن آنها با گیاهان دارویی، کمآببر و سازگار با تغییرات اقلیمی.
- سد کردن راه توسعه غیرمجاز: توقف فوری احداث و گسترش صنایع سنگین آببر در محدوده آذربایجان غربی و شرقی و انسداد چاههای غیرمجاز کشاورزی.
- مدیریت هوشمند حقابه زیستمحیطی: تضمین رهاسازی به موقع آب از سدهای منطقه به سمت پیکره دریاچه، پیش از آغاز فصول گرم سال.
