رمزگشایی از سند آکتائو؛ سهم ایران از دریای خزر چقدر است؟
با ارسال لایحه دولت به مجلس، پرونده کنوانسیون حقوقی دریای خزر باز شد؛ سهم ایران از منابع انرژی و مرزهای آبی شمال کشور چگونه تعیین میشود؟
ارسال لایحه الحاق ایران به کنوانسیون حقوقی دریای خزر از سوی دولت به مجلس پس از هشت سال انتظار، بار دیگر پرونده حساسترین مرز آبی کشور را گشوده است. در شرایطی که منطقه با تنشهای ژئوپلیتیک فزایندهای دستوپنجه نرم میکند، این تصمیم استراتژیک، بحثهای داغی را درباره امنیت ملی، سهم واقعی ایران از این پهنه آبی و نفوذ قدرتهای فرامنطقهای برانگیخته است. فریبا، در این گزارش تحلیلی، ابعاد حقوقی، امنیتی و چالشهای تحدید حدود دریای کاسپین را بر اساس اصول روز روابط بینالملل بررسی میکنیم.
کنوانسیون حقوقی دریای خزر چیست و چرا تصویب آن متوقف شده بود؟
کنوانسیون حقوقی دریای خزر (معروف به معاهده آکتائو) در مرداد ۱۳۹۷ پس از بیش از دو دهه مذاکره، به امضای سران پنج کشور ساحلی (ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان، ترکمنستان و قزاقستان) رسید.
با این حال، ایران تنها کشوری است که در طول هشت سال گذشته این سند را در پارلمان خود به تصویب نرسانده بود. بر اساس قوانین بینالمللی، تا زمانی که سند الحاق هر پنج کشور به امضای نهایی و تصویب مجالس آنها نرسد، این کنوانسیون رسماً وارد فاز اجرایی نخواهد شد. اکنون با ارسال لایحه دولت به بهارستان، این قفل هشتساله در آستانه باز شدن قرار دارد.
مسئله سهم ایران از دریای خزر؛ فرمول تقسیم چیست؟
بزرگترین و چالشبرانگیزترین بند در مذاکرات چند دهه اخیر، فرمول تعیین مرزها و سهم هر کشور از بستر و زیربستر دریا بوده است. تا پیش از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، وضعیت دریای خزر بر اساس قراردادهای ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰ میان ایران و شوروی اداره میشد. با ظهور کشورهای جدید، تقسیمبندی مشاع گذشته عملاً غیرممکن شد.
گره کور خط مبدا مستقیم
بر اساس متن کنوانسیون حقوقی دریای خزر، تعیین سهم نهایی کشورها و تحدید حدود بستر، به توافقهای دوجانبه و چندجانبه بعدی پس از تعیین «خط مبدا» موکول شده است. به دلیل شکل مقعر سواحل ایران در جنوب خزر، ترسیم خط مبدا مستقیماً بر میزان سهم ایران اثرگذار است؛ موضوعی که موافقان و مخالفان بر سر نحوه فرمولبندی آن اختلافنظر جدی دارند.
تحدید حدود بستر و زیربستر (منابع انرژی)
بخش عمدهای از ذخایر نفت و گاز خزر در مناطق عمیق جنوبی و بخشهای مشترک قرار دارد. تا زمان نهایی نشدن خطوط مرزی، بهرهبرداری ایمن از این مخازن هیدروکربنی با چالشهای حقوقی همراه خواهد بود.
ابعاد امنیتی؛ چرا خزر اکنون به کانون توجه تبدیل شده است؟
ارسال این لایحه با تحولات امنیتی بیسابقهای در حوضه دریای خزر همزمان شده است. جنگ اوکراین و روسیه و ادعاهای مطرحشده درباره هدف قرار گرفتن شناورها یا بنادر در این پهنه آبی، حساسیتها را دوچندان کرده است.
- ممنوعیت حضور نظامی بیگانگان: یکی از نقاط قوت این سند از دیدگاه موافقان، ممنوعیت مطلق ورود و حضور نیروهای نظامی کشورهای غیرساحلی (مانند آمریکا و ناتو) در دریای خزر است.
- پیشگیری از سوءاستفادههای فرامنطقهای: سخنگوی وزارت امور خارجه تصریح کرده است که تصویب این کنوانسیون میتواند از خلاء قانونی که بستر مداخله بازیگران خارجی را فراهم میکند، جلوگیری کند.
موافقان و مخالفان الحاق به کنوانسیون چه میگویند؟
تصمیمگیری درباره این لایحه، مواضع متفاوتی را در فضای رسانهای و نخبگانی کشور شکل داده است:
| دیدگاه موافقان | دیدگاه مخالفان و منتقدان |
|---|---|
| امنیت مرزهای شمالی: مهار هرگونه تهدید نظامی خارجی و تثبیت حاکمیت پنج کشور ساحلی. | بلاتکلیفی مرز آبی: ارجاع ترسیم مرزها به آینده، ایران را در دالان پیچیدهای از مذاکرات فرسایشی قرار میدهد. |
| توسعه ترانزیت و شیلات: امکان توسعه کریدور شمال-جنوب و بهرهبرداری قانونمند از منابع زنده دریا. | نگرانی از سهم حداقلی: بیم از فرمولهای ناعادلانه در ترسیم خط مبدا به دلیل جغرافیای خاص سواحل جنوبی. |
