ایران مسیر خرید غلات روسیه را تغییر داد؛ خزر به مسیر تازه تأمین غلات تبدیل میشود
ایران در حال افزایش استفاده از مسیر دریای خزر برای خرید غلات روسیه است؛ تغییری که همزمان با اختلال در مسیرهای سنتی حملونقل و محدودیتهای ایجادشده در تردد دریایی رخ داده و میتواند معادلات واردات گندم، ذرت و جو به ایران را تحت تأثیر قرار دهد
بر اساس گزارشی که رویترز در ۱۸ سپتامبر منتشر کرده، ایران بخشی از خرید گندم روسیه را از مسیر دریای خزر دنبال میکند. این تغییر در شرایطی رخ داده که حمل محمولههای غلات از مسیرهای سنتی دریای سیاه با اختلال مواجه شده است.
خرید ۹۱۳ هزار تن غلات روسیه در کمتر از سه ماه
آمارهای منتشرشده از سوی مؤسسه روسی «پروزِرنو» نشان میدهد ایران از ابتدای فصل جاری تجارت غلات، یعنی از اول ژوئیه تا ۸ سپتامبر ۲۰۲۶، حدود ۹۱۳ هزار و ۷۰۰ تن غلات از روسیه خریداری کرده است.
بر اساس دادههای منتشرشده در روسیه، حدود ۴۹۸ هزار تن از این محمولهها ذرت، ۲۹۲ هزار تن جو و ۱۲۳ هزار تن گندم بوده است. به این ترتیب، ذرت و جو سهم بسیار بزرگتری نسبت به گندم در خریدهای ایران از روسیه داشتهاند.
این ترکیب برای بخش دام و طیور ایران اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا ذرت و جو از کالاهای مهم در زنجیره تأمین خوراک دام و طیور محسوب میشوند.
خزر؛ مسیر جایگزین برای تجارت غلات
طبق گزارش رویترز، در شرایط فعلی بخشی از خرید گندم روسیه از طریق بنادر دریای خزر انجام میشود. بندرهایی مانند آستراخان و ماخاچقلعه و همچنین برخی مسیرهای رودخانهای ولگا در این تجارت نقش پیدا کردهاند.
با این حال، ظرفیت این مسیر در مقایسه با محمولههای بزرگ حملشده از بنادر اصلی دریای سیاه محدودتر است. بنابراین کارشناسان معتقدند مسیر خزر میتواند بخشی از نیاز تجاری ایران را پوشش دهد، اما در شرایط فعلی جایگزین کامل مسیرهای بزرگتر دریای سیاه نیست.
چرا گندم روسیه برای ایران اهمیت دارد؟
تغییر مسیر واردات غلات تنها یک مسئله حملونقلی نیست.
گندم، ذرت و جو سه جزء مهم زنجیره تأمین غلات ایران هستند و هرگونه تغییر در هزینه و سرعت انتقال آنها میتواند بر قیمت تمامشده واردات، هزینه خوراک دام و طیور و در نهایت بازار محصولات پروتئینی اثر بگذارد.
در میان خریدهای اخیر ایران از روسیه، ذرت با حدود ۴۹۸ هزار تن بیشترین سهم را داشته است. این مسئله از منظر صنعت دام و طیور اهمیت دارد؛ زیرا اختلال در تأمین یا افزایش هزینه حمل نهادههای خوراکی میتواند مستقیماً هزینه تولید مرغ، تخممرغ و محصولات دامی را تحت تأثیر قرار دهد.
ایران؛ بزرگترین خریدار غلات روسیه در ابتدای فصل
دادههای منتشرشده از سوی منابع روسی نشان میدهد ایران در فاصله اول ژوئیه تا ۸ سپتامبر، در میان خریداران غلات روسیه در جایگاه نخست قرار داشته است؛ در همین بازه، صادرات روسیه به ایران حدود ۹۱۳.۷ هزار تن اعلام شده است.
پس از ایران، مصر با حدود ۸۴۶.۸ هزار تن در رتبه بعدی قرار داشته است.
البته آمار مؤسسات مختلف روسی برای بازههای زمانی متفاوت، ارقام متفاوتی ارائه میکنند؛ بنابراین مقایسه آنها باید با توجه به تاریخ و روش محاسبه هر منبع انجام شود. برای نمونه، دادههای مؤسسه IKAR در اواسط سپتامبر، ایران را با حدود ۸۴۰ هزار تن در جایگاه دوم خریداران غلات روسیه قرار داده بود.
ذرت و جو؛ بخش مهمتر از گندم
یکی از نکات قابل توجه در ساختار تجارت اخیر ایران و روسیه، سهم بالای غلات خوراک دام است.
از حدود ۹۱۳.۷ هزار تن غلات خریداریشده از روسیه تا ۸ سپتامبر، نزدیک به ۴۹۸.۱ هزار تن ذرت و ۲۹۲.۵ هزار تن جو بوده است؛ در مقابل، سهم گندم حدود ۱۲۳.۱ هزار تن گزارش شده است.
این ارقام نشان میدهد تجارت غلات ایران و روسیه تنها به تأمین گندم برای مصرف انسانی محدود نیست و زنجیره خوراک دام و طیور نیز سهم مهمی از این مبادلات دارد.
ظرفیت خزر محدود است، اما اهمیت آن در حال افزایش است
کارشناسانی که رویترز با آنها گفتوگو کردهاند معتقدند در صورت تداوم اختلال در مسیرهای سنتی، اهمیت مسیر خزر برای صادرات غلات روسیه به ایران میتواند افزایش پیدا کند.
اما محدودیت ظرفیت این مسیر یک چالش اساسی است. حمل محمولههای کوچکتر از طریق بنادر خزر نمیتواند بهسرعت تمام حجمهایی را که پیشتر از مسیرهای بزرگ دریای سیاه منتقل میشدند، جایگزین کند.
به همین دلیل، توسعه پایانههای غلات، ناوگان حملونقل دریای خزر، تجهیزات تخلیه و بارگیری و اتصال بنادر به شبکه ریلی و جادهای میتواند در آینده نقش مهمی در ظرفیت تجارت غلات منطقه داشته باشد.
روسیه نیز در حال تغییر نقشه صادرات غلات خود است
تغییر مسیر تنها مربوط به ایران نیست. روسیه نیز در ماههای اخیر برای انتقال غلات خود استفاده از مسیرهای جایگزین را افزایش داده است.
بر اساس دادههای منتشرشده در ۲۰ سپتامبر، بنادر آستراخان و ماخاچقلعه در ده روز نخست سپتامبر در مجموع بیش از ۱۰۰ هزار تن غلات جابهجا کردهاند و ایران همچنان مقصد اصلی محمولههای این مسیر بوده است.
این روند نشان میدهد دریای خزر در حال تبدیل شدن به یکی از مسیرهای مهمتر تجارت غلات میان روسیه و ایران است؛ هرچند فعلاً ظرفیت آن با مسیرهای اصلی صادراتی روسیه قابل مقایسه نیست.
پیام این تغییر برای صنعت دام و طیور ایران
برای صنعت دام و طیور، اهمیت این تحول در یک نکته خلاصه میشود: تنوع مسیر تأمین نهادهها میتواند به کاهش آسیبپذیری زنجیره واردات در برابر اختلالات حملونقل کمک کند.
در عین حال، مسیر جدید الزاماً به معنای کاهش هزینه واردات نیست. هزینه حمل دریایی، ظرفیت بنادر، انتقال از بندر به مراکز مصرف، امکانات انبارش و سرعت تخلیه همگی بر قیمت نهایی نهاده تأثیر دارند.
بنابراین صرف تغییر مسیر از دریای سیاه به خزر نمیتواند بهتنهایی به معنای ارزانتر شدن نهادهها باشد؛ بلکه باید کل زنجیره لجستیک از بندر مبدأ تا کارخانه خوراک دام و واحد تولیدی بررسی شود.
تغییر جغرافیای تجارت غلات ایران
تحولات اخیر نشان میدهد تجارت غلات ایران در حال تجربه یک تغییر مهم در جغرافیای مسیرهای تأمین است.
روابط تجاری ایران و روسیه از یک سو حجم قابل توجهی از غلات را دربر گرفته و از سوی دیگر، محدودیتهای حملونقل باعث شده مسیر دریای خزر اهمیت بیشتری پیدا کند.
برای ایران، توسعه زیرساختهای شمال کشور، افزایش ظرفیت بنادر خزر و تقویت اتصال ریلی و جادهای میتواند در آینده به یک مزیت لجستیکی تبدیل شود؛ بهخصوص اگر تجارت غلات روسیه و ایران در همین سطوح ادامه پیدا کند.
جمعبندی
گزارش اخیر رویترز نشان میدهد ایران از ابتدای فصل جاری تا ۸ سپتامبر حدود ۹۱۳ هزار تن غلات روسیه خریداری کرده که بخش عمده آن را ذرت و جو تشکیل دادهاند. همزمان، خرید گندم از طریق مسیر دریای خزر نیز در حال افزایش است.
در این میان، خزر هنوز ظرفیت جایگزینی کامل مسیرهای اصلی دریای سیاه را ندارد، اما افزایش استفاده از آن نشان میدهد نقشه لجستیکی تجارت غلات ایران و روسیه در حال تغییر است.
ادامه این روند میتواند برای بازار نهادههای دامی، صنعت خوراک دام و طیور و حتی سیاستگذاری امنیت غذایی ایران اهمیت داشته باشد؛ بهویژه اگر مسیرهای سنتی تجارت غلات همچنان با محدودیت مواجه باشند.
