شکست انحصار غرب بر میراث غارت‌شده؛ اشیای باستانی به خانه بازمی‌گردند؟
گزارشی میدانی از موج جهانی استرداد آثار تاریخی؛ از پس گرفتن برنزهای بنین تا سرنوشت الواح هخامنشی و پرونده‌های معلق میراث ایران در موزه‌های جهان.
پایان دوران نمایش غنایم استعماری پشت ویترین‌های شیشه‌ای فرارسیده است؟ موزه‌های بزرگ جهان که دهه‌ها اشیای باستانی ملل مختلف را نماد مشروعیت علمی خود می‌دانستند، اکنون با موجی بی‌سابقه از مطالبه‌گری روبه‌رو شده‌اند. ماجرا دیگر فقط یک دادخواهی دیپلماتیک آرام نیست؛ بررسی‌ها نشان می‌دهد جنبش جهانی استرداد آثار تاریخی، ساختار مالکیتی نهادهای فرهنگی غرب را دگرگون کرده است. از برنزهای خونین بنین در آفریقا گرفته تا کتیبه‌ها و گنجینه‌های گمشده ایران، مبدأ خواهان بازپس‌گیری بی‌قیدوشرط هویت خویش است.
موج جهانی استرداد آثار تاریخی به روایت آمار
بر اساس مستندات پایگاه تخصصی «موزه آثار غارت‌شده»، از سال ۱۹۵۰ میلادی تاکنون بالغ بر ۱ میلیون و ۲۰۰ هزار شیء باستانی در قالب ۱۸۵۰ پرونده رسمی حقوقی مورد پیگیری قرار گرفته است. تحلیل آماری فایننشال تایمز تصویر دقیق‌تری از این تحول ارائه می‌دهد: تا پایان سال ۲۰۲۵، بیش از یک میلیون و ۶۰ هزار شیء تاریخی با ارزش تخمینی بیش از دو میلیارد دلار به سرزمین‌های مادری بازگردانده شده‌اند.
در این میان، موزه‌های آمریکا با بازگرداندن نزدیک به ۱۰۱ هزار شیء در رتبه نخست پاسخ به مطالبات قرار دارند و کشورهایی چون مصر، ایتالیا و عربستان سعودی هرکدام موفق به استرداد بیش از ۳۰ هزار اثر شده‌اند. هرچند کارشناسان حقوق بین‌الملل معتقدند این ارقام تنها بخش مستندشده بازار قاچاق عتیقه را نشان می‌دهد و بخش اعظم غارت‌های دوران استعمار هنوز در سایه ابهام نگهداری می‌شود.
تسلیم تدریجی موزه‌های نامدار؛ از بنین تا معابد کامبوج
شکسته شدن قفل انحصار موزه‌ها در سال‌های اخیر شتاب فزاینده‌ای گرفته و پرونده‌های شاخصی را به سرانجام رسانده است:
برنزهای بنین؛ پایان تبعید ۱۰۰ ساله
مجموعه بی‌نظیر پیکره‌ها و لوح‌های سلطنتی بنین که در تاخت‌وتاز سال ۱۸۹۷ ارتش بریتانیا تاراج شد، یکی از تلخ‌ترین نمادهای استعمار بود. در سال ۲۰۲۶، دانشگاه کمبریج مالکیت حقوقی ۱۱۶ اثر را رسماً به نیجریه واگذار کرد و موزه‌های سوئیس و هلند نیز در احکامی جداگانه ده‌ها قطعه از این شاهکارها را به موزه ملی لاگوس پس دادند.
خلع ید هلند از گنجینه‌های استعماری اندونزی
دولت هلند در پی بررسی‌های کمیسیون مستقل مجموعه‌های استعماری، مالکیت ۲۰ اثر ارزشمند از جمله الماس ۳۸ قیراطی بانجارماسین، نسخ خطی کهن و طومارهای آیینی سده هفدهم را پس از قرن‌ها سلب مالکیت اجباری، به اندونزی واگذار کرد.
نجات میراث تاراج‌شده آسیا و آفریقا
- ساحل عاج: طبل آیینی و تاریخی «جیدجی آیُوکه» با وزن ۴۳۰ کیلوگرم، پس از ۱۱۰ سال توقیف در فرانسه، با تصویب قانون ویژه و حمایت یونسکو به ابیجان منتقل شد.
- کامبوج و هند: موزه ملی هنر آسیایی اسمیتسونین، بر پایه پژوهش‌های داوطلبانه منشأشناسی و بدون فشار اولیه خارجی، مجسمه‌های تاریخی تاراج‌شده در جنگ‌های داخلی کامبوج و تندیس‌های باستانی هند را به این دو کشور مسترد کرد؛ اقدامی که نشان‌دهنده شکل‌گیری استانداردهای نوین اخلاقی در موزه‌داری است.
خلأهای حقوقی بین‌الملل و زخم کهنه پارتنون
سند بنیادین مقابله با غارت آثار تاریخی، کنوانسیون ۱۹۷۰ یونسکو است که کشورها را به پایش مرزها و مهار قاچاق بین‌المللی متعهد می‌کند؛ اما این معاهده یک نقطه ضعف اساسی دارد: عطف‌به‌ماسبق نشدن قوانین. اکثر آثار موجود در موزه‌های اروپا، پیش از سال ۱۹۷۰ و در اوج دوران استعمار از کشورها ربوده شده‌اند و به همین دلیل پیگیری حقوقی آن‌ها با بن‌بست قوانین مالکیتی داخلی موزه‌ها روبه‌رو می‌شود.
نمونه عینی این بن‌بست، کتیبه‌ها و تندیس‌های «پارتنون» یونان در موزه بریتانیا است. لرد الگین بیش از دو قرن پیش این آثار را از آکروپولیس جدا کرد و لندن همچنان با تمسک به قوانین عصر استعمار، از بازگرداندن دائم آن‌ها به آتن سر باز می‌زند؛ موضوعی که مذاکرات دو کشور را در ماه‌های اخیر بار دیگر به تعلیق کشانده است.
میراث تاریخی ایران در خارج از کشور؛ از الواح شیکاگو تا ابهام در چین
کارنامه بازگرداندن اشیای باستانی ایران روندی پرفرازونشیب داشته و میان دیپلماسی فعال فرهنگی و موانع مقطعی سیاسی در نوسان بوده است:
- الواح باروی تخت‌جمشید: گل‌نبشته‌های هخامنشی که از دهه ۱۹۳۰ برای پژوهش و ترجمه در مؤسسه شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو امانت بودند، طی چند مرحله حقوقی به خاک کشور بازگشته‌اند؛ بااین‌حال، بخشی از این کتیبه‌های تاریخی همچنان در انتظار بازگشت نهایی به سر می‌برند.
- ۱۵۱ اثر نمایشگاه چین: مجموعه‌ای از آثار باستانی ایران که برای نمایشگاه «سرزمین مهر» به چین ارسال شده بود، پس از تحولات منطقه‌ای و تمدید مهلت تا بهار ۲۰۲۶، همچنان منتظر تعیین‌تکلیف نهایی و اعلام رسمی بازگشت کامل به مخازن کشور است.
- آجرهای لعاب‌دار قلایچی: از نمونه‌های درخشان استرداد، بازگرداندن ۵۱ قطعه آجر ماناها با قدمت ۲۷۰۰ سال از سوئیس بود که در سال ۱۳۹۹ پس از دهه‌ها کشمکش حقوقی موفقیت‌آمیز، به ایران بازگردانده شدند.
- منشور کوروش؛ حسرت میزبانی دائمی: استوانه معروف حقوق بشر کوروش بزرگ، در سال ۲۰۱۰ تنها برای یک نمایش موقت چندماهه و با تدابیر سخت‌گیرانه به تهران آمد و بلافاصله به لندن بازگردانده شد؛ واقعیتی که نشان می‌دهد توافق‌های استرداد برای ایران گاه به امانت‌های موقت محدود مانده است.
بازگشت آثار تاریخی؛ پایان تاراج یا آغاز چالش صیانت؟
استرداد اشیای تاریخی تنها یک پیروزی نمادین ملی نیست، بلکه بار سنگینی از مسئولیت حفاظت پایدار را متوجه کشورهای مبدأ می‌کند. تأمین امنیت موزه‌ای، تجهیز مخازن به استانداردهای مدرن مرمت، مستندسازی برخط و دسترسی آزاد جامعه محلی و پژوهشگران، پیش‌شرط‌هایی هستند که مجامع جهانی بر آن‌ها پافشاری دارند. میراث تمدنی جهان دیگر کالایی تزیینی برای فخرفروشی موزه‌های فاتح نیست؛ این آثار، اسناد زنده هویت جمعی بشریت‌اند که حق دارند در همان خاکی آرام بگیرند که در آن خلق شده‌اند.
