مسجدجامع و سرای امینی‌ها؛ میراث تاریخی قزوین در معرض مداخلات سینمایی
آسیب به آثار تاریخی قزوین در حاشیه فیلم‌برداری سریال «بامداد خمار»
فیلم‌برداری سریال بامداد خمار در قزوین با انتقاد کنشگران میراث‌فرهنگی همراه شده است؛ از آسیب به مسجدجامع تا مداخلات در سرای امینی‌ها.
مسجدجامع قزوین؛ بنای هزارساله در نقش لوکیشن سینمایی
مهدی مجابی، کنشگر میراث‌فرهنگی در قزوین، با اشاره به آسیب‌های احتمالی واردشده به مسجدجامع این شهر در جریان آماده‌سازی آن برای فیلم‌برداری سریال «بامداد خمار»، به خبرنگار «پیام ما» می‌گوید: «مسجدجامع قزوین پیش‌از این نیز در جریان فعالیت گروه‌های تولید آثار سینمایی و تصویری با آسیب‌هایی مواجه شده است. در برخی موارد، زباله‌هایی در فضای بنا باقی مانده و مداخلاتی در بخش‌های مختلف آن صورت گرفته است. بااین‌حال، اتفاقاتی که در جریان تبدیل این مسجد به لوکیشن فیلم‌برداری رخ داده است، ابعاد دیگری از بی‌توجهی به اصول حفاظت از آثار تاریخی را نشان می‌دهد.»
او با انتقاد از رعایت‌نشدن استانداردهای حفاظتی در آماده‌سازی بنا توضیح می‌دهد که تبدیل یک اثر تاریخی به لوکیشن فیلم‌برداری، معمولاً با تغییراتی متناسب با نیازهای گروه تولید همراه است. رنگ‌آمیزی دیوارها، نصب تجهیزات نورپردازی، ایجاد الحاقات و دستکاری بخش‌هایی از فضای بنا ازجمله اقداماتی هستند که ممکن است در این فرایند انجام شوند.
به گفته مجابی، چنین مداخلاتی اگر بدون نظارت کارشناسان میراث‌فرهنگی و رعایت ضوابط حفاظتی صورت بگیرند، می‌توانند به ساختار فیزیکی و هویت تاریخی بنا آسیب وارد کنند.
چرا بناهای تاریخی نباید به شهرک سینمایی تبدیل شوند؟
این کنشگر میراث‌فرهنگی با اشاره به وجود شهرک‌های سینمایی و فضاهای اختصاصی برای ساخت دکور توضیح می‌دهد که گروه‌های تولید می‌توانند بسیاری از صحنه‌های موردنیاز خود، از فضای داخلی ساختمان‌ها تا خیابان‌ها و محیط‌های شهری، را در چنین مکان‌هایی بازسازی کنند.
او معتقد است استفاده از یک بنای تاریخی به‌عنوان لوکیشن، نباید به معنای تبدیل آن به فضایی برای اجرای آزادانه تغییرات دکوراتیو و نصب تجهیزات باشد.
مجابی با تأکید بر جایگاه مسجدجامع قزوین می‌گوید: «مسجدجامع فقط فضایی قابل استفاده برای تصویربرداری نیست، بلکه بنایی با حدود هزار سال قدمت است و از آثار هویتی ایران و شهر قزوین به شمار می‌رود. این مسجد بخشی از تاریخ و هویت شهر است و ارزش آن صرفاً به معماری و کالبد فیزیکی محدود نمی‌شود.»
از نگاه او، نخستین پیامد استفاده نامناسب از چنین آثاری، تغییر کارکرد و کاهش توجه به هویت تاریخی آنهاست؛ مسئله‌ای که می‌تواند زمینه‌ساز مداخلات فیزیکی و غیرفیزیکی بیشتر شود.
آسیب به میراث تاریخی فقط تخریب فیزیکی نیست
مجابی تأکید می‌کند که آسیب به آثار تاریخی را نباید صرفاً در شکستن کاشی‌ها، تخریب دیوارها یا صدمه به تزئینات معماری خلاصه کرد. تغییر کارکرد، مخدوش‌شدن اصالت بنا و نادیده‌گرفتن ارزش‌های فرهنگی و تاریخی آن نیز از پیامدهای استفاده نامناسب از این فضاهاست.
به همین دلیل، موضوع فیلم‌برداری در مسجدجامع قزوین فراتر از نصب چند وسیله یا ایجاد تغییرات ظاهری است و باید در چهارچوب حفاظت از اصالت و هویت تاریخی بنا بررسی شود.
سرای امینی‌ها؛ تجهیزات فیلم‌برداری پس از پایان کار باقی ماندند
مسجدجامع قزوین تنها بنای تاریخی نیست که در جریان فعالیت گروه‌های تصویربرداری با مسئله مداخلات و آسیب‌های احتمالی روبه‌رو شده است. بارزان جماران، کنشگر میراث‌فرهنگی، نیز از وضعیت سرای امینی‌ها در قزوین پس از تصویربرداری یک مجموعه تلویزیونی انتقاد می‌کند.
او می‌گوید گروه سازنده پس از پایان تصویربرداری محل را ترک کرده‌اند، بدون آنکه تجهیزات و سازه‌های موقت را به‌درستی جمع‌آوری کنند یا خسارت‌های واردشده را برطرف سازند.
جماران با اشاره به بازدید اخیر خود از محل می‌افزاید که در زمان حضورش، گروهی از عوامل تصویربرداری و افرادی که برای بازدید آمده بودند، مقابل کاروان‌سرا تجمع کرده بودند.
نصب تجهیزات نورپردازی و دستکاری فضای تاریخی
این کنشگر میراث‌فرهنگی با اشاره به مداخلات انجام‌شده برای آماده‌سازی لوکیشن می‌گوید اقداماتی برای نصب تجهیزات نورپردازی، ریل و دیگر امکانات فیلم‌برداری صورت گرفته که به بنا و بخش‌هایی از بافت اطراف آن آسیب زده است.
به گفته او، در برخی قسمت‌های کاروان‌سرا، تکیه‌گاه‌های چوبی به دیوارها متصل شده بود. همچنین پلکان‌هایی در فضای داخلی نصب شده بودند که پس از پایان تصویربرداری همچنان در محل باقی مانده‌اند.
جماران درباره پیامدهای این اقدامات می‌گوید: «متأسفانه پس‌از پایان کار، برخی از این تجهیزات و سازه‌های موقت جمع‌آوری نشده‌اند. برای مثال، در داخل کاروان‌سرا، پلکان‌هایی نصب کرده بودند که بعداز اتمام تصویربرداری همچنان باقی مانده‌اند. این مداخلات به حجره‌ها و بخش‌های مختلف بنا آسیب زده است. همچنین، گزارش‌هایی از آسیب به کاشی‌کاری‌های تاریخی و شکستن بخشی از آنها وجود دارد.»
خانه‌های مردم هم از مداخلات گروه تولید در امان نماندند
انتقادهای جماران تنها به فضای کاروان‌سرا محدود نمی‌شود. او از اقداماتی در خانه‌های اطراف محل فیلم‌برداری نیز خبر می‌دهد که به گفته‌اش، بدون هماهنگی مناسب با ساکنان انجام شده‌اند.
او در این‌باره می‌گوید بخش‌هایی از برخی خانه‌ها را رنگ کرده‌اند و پس از آن محل را ترک کرده‌اند؛ اتفاقی که از نظر این کنشگر، نشان‌دهنده بی‌توجهی به حقوق مالکان و ساکنان بافت تاریخی است.
جماران تأکید می‌کند استفاده از بناهای تاریخی برای فیلم‌برداری به‌خودی‌خود ممنوع یا نادرست نیست، اما این فعالیت باید با نظارت کارشناسان میراث‌فرهنگی و رعایت کامل ضوابط حفاظتی انجام شود. به اعتقاد او، باقی‌گذاشتن تجهیزات، بی‌توجهی به خسارت‌های احتمالی و مشخص‌نبودن مسئولیت جبران آنها، از مسائل جدی در مدیریت چنین پروژه‌هایی است.
مسئولیت قانونی گروه‌های فیلم‌برداری در قبال آثار تاریخی چیست؟
موضوع آسیب به بناهای تاریخی در جریان فیلم‌برداری، پیش از این نیز از سوی مسئولان وزارت میراث‌فرهنگی مورد توجه قرار گرفته بود.
سال گذشته، امید غنمی، مدیرکل سابق حقوقی و املاک وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره ضوابط حضور گروه‌های فیلم‌برداری در آثار تاریخی توضیح داده بود که معرفی بناهای تاریخی از طریق فیلم، سریال و مستند می‌تواند اقدامی مؤثر برای شناساندن میراث‌فرهنگی باشد.
به گفته او، وزارت میراث‌فرهنگی برای چنین فعالیت‌هایی مجوز صادر می‌کند و پیش از صدور مجوز نیز کارشناسان باید شرایط بنا و ملاحظات مربوط به فیلم‌برداری را بررسی کنند.
غنمی بااین‌حال تأکید کرده بود که صدور مجوز به معنای آزادی عمل گروه تولید برای ایجاد تغییرات در بنا نیست. عوامل فیلم‌برداری باید ضوابط حفاظتی را رعایت کنند و از اقداماتی که ممکن است به تزئینات، دیوارها یا دیگر اجزای تاریخی آسیب برساند، خودداری کنند.
ماده ۵۵۸ قانون مجازات اسلامی چه می‌گوید؟
غنمی برای توضیح مسئولیت قانونی عوامل تولید به ماده ۵۵۸ قانون مجازات اسلامی اشاره کرده بود. براساس این ماده، هرکس به تمام یا بخشی از ابنیه، اماکن، محوطه‌ها و مجموعه‌های فرهنگی، تاریخی یا مذهبی ثبت‌شده در فهرست آثار ملی ایران، یا تزئینات، ملحقات، تأسیسات، اشیا و نقوش واجد ارزش فرهنگی، تاریخی یا مذهبی در این اماکن آسیب وارد کند، علاوه بر جبران خسارت، به حبس از یک تا ۱۰ سال محکوم می‌شود.
این ماده نشان می‌دهد که مسئولیت حفاظت از آثار تاریخی صرفاً بر عهده دستگاه متولی نیست و افرادی که در جریان فعالیت خود به این آثار خسارت وارد می‌کنند نیز ممکن است با مسئولیت قانونی روبه‌رو شوند.
مجوز فیلم‌برداری، مسئولیت جبران خسارت را از بین نمی‌برد
مدیرکل سابق حقوقی و املاک وزارت میراث‌فرهنگی همچنین تأکید کرده بود که حتی برخورد سهوی پایه دوربین با گچ‌بری‌ها یا تزئینات معماری یک بنای تاریخی نیز نمی‌تواند دلیلی برای نادیده‌گرفتن خسارت باشد. در چنین شرایطی، عوامل تولید باید پاسخ‌گو باشند و هزینه جبران آسیب‌های واردشده را بپردازند.
او با اشاره به ضرورت حضور ناظر میراث‌فرهنگی در تمام مراحل فیلم‌برداری توضیح داده بود که گاهی گروه‌های تولید برای ثبت تصاویر موردنظر خود، بخش‌هایی از بنا را می‌پوشانند یا تغییر می‌دهند؛ اقداماتی که بدون تأیید کارشناسان و رعایت ضوابط حفاظتی قابل قبول نیست.
به گفته غنمی، وزارت میراث‌فرهنگی باید در برابر تخلفاتی که به تخریب آثار تاریخی منجر می‌شوند، برخورد قانونی انجام دهد. همچنین، تعیین میزان خسارت‌های واردشده باید از طریق کارشناس رسمی دادگستری صورت بگیرد.
میراث تاریخی قزوین؛ مسئولیت حفاظت با چه کسی است؟
انتقادهای مطرح‌شده درباره فیلم‌برداری سریال «بامداد خمار» در بناهای تاریخی قزوین، بار دیگر یک مسئله قدیمی را به میان آورده است: چگونه می‌توان از ظرفیت آثار تاریخی برای تولید فیلم و سریال استفاده کرد، بدون آنکه اصالت و سلامت این بناها به خطر بیفتد؟
از یک سو، حضور آثار تاریخی در تولیدات سینمایی و تلویزیونی می‌تواند به معرفی بهتر میراث‌فرهنگی و شناساندن ظرفیت‌های تاریخی شهرها کمک کند؛ از سوی دیگر، نبود نظارت مستمر، مداخلات غیراصولی و مشخص‌نبودن مسئولیت جبران خسارت‌ها می‌تواند هزینه‌ای سنگین برای این آثار به همراه داشته باشد.
در چنین شرایطی، مسئولیت وزارت میراث‌فرهنگی تنها به صدور مجوز محدود نمی‌شود. نظارت بر آماده‌سازی لوکیشن، کنترل تجهیزات و شیوه استقرار آنها، بررسی وضعیت بنا پس از پایان تصویربرداری و پیگیری خسارت‌های احتمالی، بخش‌های مهمی از فرایند حفاظت هستند.
در مقابل، گروه‌های تولید نیز باید پیش از آغاز فعالیت، تعهدات حفاظتی خود را بپذیرند و پس از پایان پروژه، تجهیزات و سازه‌های موقت را جمع‌آوری کنند و در صورت واردکردن خسارت، برای جبران آن اقدام کنند.
میراث تاریخی قزوین، از مسجدجامع با قدمت حدود هزار سال تا سرای امینی‌ها، بخشی از حافظه فرهنگی ایران است. این بناها می‌توانند در قاب سینما و تلویزیون دیده شوند، اما نباید بهای دیده‌شدنشان، آسیب به اصالت و هویت تاریخی آنها باشد.
پیگیری برای تماس با نرگس آبیار، کارگردان سریال «بامداد خمار»، درباره این انتقادها بی‌نتیجه ماند./ پیام ما
