چرا شکار پرندگان مهاجر در فریدونکنار هنوز ادامه دارد؟
پژوهشی درباره فریدونکنار نشان میدهد هنجارهای اجتماعی و تقاضای مصرفکنندگان، در کنار ضعف اجرای قانون، به تداوم شکار پرندگان مهاجر کمک میکنند.
پژوهشی تازه درباره فریدونکنار نشان میدهد برای پایان دادن به شکار غیرمجاز، فقط برخورد با شکارچیان کافی نیست؛ تقاضای مصرفکنندگان، باورهای اجتماعی و نقش خانواده و دوستان نیز در ادامه مصرف گوشت پرندگان وحشی اثرگذار است.
در فریدونکنار، هر سال با آغاز فصل مهاجرت، تالابها میزبان پرندگانی میشوند که هزاران کیلومتر را برای زمستانگذرانی طی کردهاند؛ اما بخشی از این پرندگان پیش از بازگشت، گرفتار تور، دام یا تفنگ میشوند. پژوهشی درباره رفتار ۴۰۳ نفر از ساکنان این شهر نشان میدهد پشت سرنوشت پرندگان مهاجر، فقط شکارچی و ضعف نظارت قرار ندارد. مصرفکنندهای هم وجود دارد که با خرید یا خوردن پرندگان وحشی، به تداوم این چرخه کمک میکند.
یافتههای این مطالعه نشان میدهد نگرش مردم نسبت به محیطزیست، باور آنها درباره مصرف گوشت پرندگان وحشی و بهویژه هنجارهای اجتماعی، در این رفتار نقش دارند. به بیان سادهتر، اگر خوردن پرنده وحشی در خانواده یا میان دوستان رفتاری عادی تلقی شود، قانون بهتنهایی نمیتواند تقاضا برای آن را از بین ببرد.
پژوهش درباره مصرف گوشت پرندگان وحشی چه میگوید؟
این مطالعه به قلم سیداحمد میرمحمدتبار، عضو هیئتعلمی دانشگاه اراک، آنجلا راگوزا از دانشگاه چارلز استورت استرالیا و مریم سهرابی، عضو هیئتعلمی دانشگاه اراک انجام شده است.
نویسندگان، پژوهش خود را نخستین مطالعه جامعهشناختی محیطزیستی درباره مصرف گوشت پرندگان وحشی در خاورمیانه معرفی کردهاند. این مقاله در مجله علمی Human Dimensions of Wildlife منتشر شده است؛ نشریهای بینالمللی که به ابعاد انسانی و اجتماعی حیاتوحش و حفاظت از آن میپردازد.
پژوهشگران برای تحلیل رفتار مردم از نظریه «ارزش ـ باور ـ هنجار» یا VBN استفاده کردهاند. این نظریه بررسی میکند ارزشهای فردی، باورهای محیطزیستی و فشارهای اجتماعی چگونه میتوانند بر رفتار افراد اثر بگذارند.
فریدونکنار؛ جایی که شکار به سفره میرسد
فریدونکنار در سالهای گذشته به یکی از شناختهشدهترین نقاط ایران در زمینه شکار، خریدوفروش و مصرف پرندگان مهاجر تبدیل شده است. گزارشهای متعدد درباره استفاده از تورهای هوایی، دامهای غیرمجاز و روشهای گسترده شکار، این شهر را در مرکز بحثهای محیطزیستی قرار داده است.
در سال ۲۰۲۲، کمیسیون محیطزیست مجلس دستور تعطیلی دائمی بازار غیرقانونی پرندگان این شهر را صادر کرد. این تصمیم پس از سالها انتقاد از ادامه شکار و فروش پرندگان مهاجر اتخاذ شد. افزایش مجازات شکار غیرمجاز در سال ۲۰۱۶ و ممنوعیت فروش پرندگان مهاجر نیز نتوانست بهطور کامل به مصرف این پرندگان پایان دهد.
اهمیت موضوع تنها به تعداد پرندگان شکارشده محدود نمیشود. گونههای در معرض خطر نیز ممکن است از این روند آسیب ببینند. پژوهشگران به درنای سیبری اشاره کردهاند؛ گونهای که در رده «بهشدت در معرض خطر انقراض» قرار دارد و تالابهای فریدونکنار از زیستگاههای مهم زمستانگذرانی آن به شمار میرود.
اردک سرسبز و دیگر پرندگان مهاجر نیز در معرض فشار ناشی از شکار قرار دارند. این فشار تنها به ایران محدود نیست. براساس برآوردی که در مقاله به آن اشاره شده، سالانه حدود ۳.۲ میلیون پرنده از بیش از ۴۰۰ گونه در کشورهای حاشیه خلیج فارس بهصورت غیرقانونی شکار میشوند؛ بخشی از این شکارها نیز در فصل مهاجرت رخ میدهد.
بررسی رفتار ۴۰۳ نفر در فریدونکنار
پژوهشگران در تابستان ۲۰۲۲ با ۴۰۳ نفر از ساکنان بالای ۱۵ سال فریدونکنار گفتوگو کردند. نمونهگیری بهصورت تصادفی طبقهبندیشده انجام شد و هر پنج منطقه شهری در این مطالعه قرار گرفتند.
میانگین سن پاسخدهندگان ۳۷ سال بود. حدود ۶۰ درصد آنان مرد و ۴۰ درصد زن بودند و میانگین سابقه تحصیل افراد نیز ۱۳.۳ سال گزارش شد.
پرسشنامه فقط درباره میزان مصرف پرندگان نبود. پژوهشگران مجموعهای از عوامل مؤثر بر رفتار افراد را نیز بررسی کردند، از جمله:
- ارزشهای محیطزیستی؛
- نگرانی درباره وضعیت طبیعت؛
- باور درباره مثبت یا قابل قبول بودن مصرف پرندگان وحشی؛
- هنجارهای اجتماعی؛
- سن و ویژگیهای جمعیتشناختی.
برای سنجش میزان مصرف، از افراد درباره پنج گروه پرنده پرسیده شد: اردک، خوتکا، اردک سرسبز، غاز وحشی و چنگر. پاسخدهندگان میزان مصرف سالانه خود را در پنج سطح، از «هیچ» تا «۱۵ پرنده یا بیشتر»، اعلام کردند.
اردک؛ پرمصرفترین گونه در میان پاسخها
نتایج نشان داد مصرف گوشت پرندگان وحشی در میان پاسخدهندگان وجود دارد. میانگین شاخص مصرف برای گونههای بررسیشده ۹.۳۹ گزارش شد.
در میان این گونهها، اردک با میانگین ۲.۲۴ بیشترین میزان مصرف را داشت و میانگین مصرف اردک سرسبز ۱.۶۲ بود. پژوهشگران بر پایه این دادهها برآورد کردهاند که هر خانوار بهطور متوسط سالانه حدود پنج تا هفت اردک مصرف میکند.
بااینحال، این عدد به معنای آن نیست که همه خانوارهای فریدونکنار در طول سال همین میزان پرنده مصرف میکنند. دادهها بر پایه پاسخ افراد به پرسشنامه بهدست آمده و باید با احتیاط تفسیر شود.
ارزشهای محیطزیستی همیشه به رفتار تبدیل نمیشوند
یکی از مهمترین یافتههای پژوهش، فاصله میان نگرش مردم و رفتار واقعی آنهاست. پاسخدهندگان در مجموع ارزشهای محیطزیستی نسبتاً بالایی داشتند، اما این ارزشها الزاماً به انتخابهای متفاوت در سفره منجر نمیشد.
میانگین شاخص ارزشهای محیطزیستی ۱۶.۷۱ از ۲۰ بود. بسیاری از پاسخدهندگان با این گزاره موافق بودند که همه موجودات زنده ارزشمندند و باید از آنها محافظت شود. حمایت از حق قانونی حیوانات برای زندگی نیز در میان پاسخها بالا بود.
اما زمانی که پرسشها به مسئولیت شخصی افراد در برابر پیامدهای زیستمحیطی رفتارشان میرسید، میزان موافقت کمی کاهش پیدا میکرد. این نتیجه نشان میدهد ممکن است فرد از تخریب طبیعت نگران باشد، اما همزمان احساس کند رفتار شخصی او تأثیر چندانی بر وضعیت محیطزیست ندارد.
به همین دلیل، داشتن نگرش مثبت نسبت به طبیعت لزوماً به معنای رعایت آن نگرش در همه رفتارهای روزمره نیست.
دوستان و خانواده چگونه بر مصرف پرندگان اثر میگذارند؟
در میان عوامل بررسیشده، هنجارهای اجتماعی بیش از همه توجه پژوهشگران را جلب کرده است. از پاسخدهندگان پرسیده شد آیا دوستان و اطرافیان آنها گوشت پرنده وحشی میخورند، آیا برای خانواده خود چنین گوشتی تهیه میکنند و آیا معاشرت با مصرفکنندگان پرندگان وحشی بر رفتارشان اثر دارد یا نه.
بیشترین میزان موافقت با این گزاره بود: «بیشتر دوستان من گوشت پرنده وحشی میخورند.»
تحلیل آماری نیز ارتباط میان هنجارهای اجتماعی و مصرف گوشت پرندگان وحشی را تأیید کرد. ضریب این رابطه در مدل اصلی ۰.۱۶ بود. باورهایی که مصرف پرندگان را رفتاری مثبت یا قابل قبول معرفی میکردند نیز رابطهای مثبت با مصرف داشتند.
در مقابل، نگرانی محیطزیستی با مصرف رابطهای منفی نشان داد. یعنی هرچه نگرانی فرد درباره وضعیت محیطزیست بیشتر بود، احتمال گزارش مصرف گوشت پرندگان وحشی کاهش پیدا میکرد.
وقتی مصرف پرنده به رفتاری عادی تبدیل میشود
این یافته نشان میدهد قانونی بودن یا نبودن یک رفتار، تنها عامل تعیینکننده تصمیم افراد نیست. اگر مصرف گوشت پرندگان وحشی در یک شبکه اجتماعی، بخشی از سنت یا رفتاری عادی تلقی شود، فشار اجتماعی میتواند در جهت مخالف قانون عمل کند.
در چنین شرایطی، ممکن است فرد از نظر ذهنی با حفاظت از طبیعت موافق باشد، اما در عمل به دلیل تأثیر خانواده، دوستان یا محیط اجتماعی، همچنان به مصرف پرنده ادامه دهد.
چرا قانون بهتنهایی کافی نیست؟
شکار پرندگان در ایران تابع قوانین و مقررات شکار و صید است و شکار گونههای حفاظتشده ممنوع محسوب میشود. فریدونکنار نیز در محدوده تالابهای بینالمللی قرار دارد و برای حفاظت از پرندگان مهاجر، مناطق ممنوعه شکار در آن تعریف شده است.
با وجود این، اجرای قانون همچنان با چالش روبهروست. از نگاه نویسندگان پژوهش، قانون زمانی میتواند رفتار مردم را تغییر دهد که با هنجارهای اجتماعی نیز همراه باشد.
اگر جامعهای یک رفتار را بخشی از زندگی روزمره یا سنت خود بداند، ممنوعیت قانونی ممکن است تنها شکل عرضه را تغییر دهد، نه اینکه تقاضا را از بین ببرد. در این وضعیت، حتی با بسته شدن بازار رسمی، خریدوفروش و مصرف میتواند به شکلهای پنهانتر ادامه پیدا کند.
این نتیجه به معنای بیاهمیت بودن قانون نیست. برعکس، اجرای مؤثر قانون همچنان یکی از پایههای حفاظت از پرندگان مهاجر است. اما قانون باید در کنار آموزش عمومی، تغییر نگرش و کاهش تقاضا قرار گیرد.
نگرانی محیطزیستی؛ مهمترین عامل کاهنده مصرف
در مدل آماری پژوهش، چهار عامل بیشترین ارتباط را با مصرف گوشت پرندگان وحشی داشتند:
- نگرانی محیطزیستی؛
- هنجارهای اجتماعی؛
- باورهای مرتبط با مصرف؛
- سن.
نگرانی محیطزیستی با ضریب منفی ۰.۲۳ قویترین رابطه را با مصرف داشت. هنجارهای اجتماعی با ضریب ۰.۱۶ و باورهای مثبت درباره مصرف با ضریب ۰.۱۵ رابطهای مستقیم نشان دادند. سن نیز با ضریب منفی ۰.۱۳ با مصرف ارتباط داشت؛ به این معنا که در این نمونه، افراد مسنتر تمایل کمتری به گزارش مصرف داشتند.
با این حال، این چهار عامل در مجموع تنها حدود ۱۷ درصد از تغییرات رفتار مصرف گوشت پرندگان وحشی را توضیح دادند. بنابراین، نمیتوان نتیجه گرفت که رفتار مردم تنها با همین متغیرها قابل توضیح است یا افزایش نگرانی محیطزیستی بهتنهایی مصرف پرندگان را متوقف میکند.
محدودیتهای پژوهش درباره شکار غیرمجاز
پژوهشگران چند محدودیت مهم را نیز مطرح کردهاند. مهمترین محدودیت، غیرقانونی بودن رفتار مورد بررسی است. ممکن است برخی افراد به دلیل نگرانی از پیامدهای قانونی یا قضاوت اجتماعی، میزان واقعی مصرف خود را کمتر از واقعیت اعلام کرده باشند.
پرسشنامهها بهصورت ناشناس تکمیل شدند تا این مشکل کاهش پیدا کند، اما احتمال «سوگیری مطلوبیت اجتماعی» همچنان وجود دارد؛ یعنی افراد ممکن است پاسخی بدهند که از نظر اجتماعی پذیرفتنیتر است.
از سوی دیگر، نتایج این مطالعه به فریدونکنار مربوط میشود و نمیتوان آن را بدون انجام پژوهشهای بیشتر به همه شهرهای ایران تعمیم داد. نویسندگان پیشنهاد کردهاند مطالعات آینده با روشهای متفاوت، بهویژه روشهای مناسب برای بررسی رفتارهای غیرقانونی، این یافتهها را آزمایش کنند.
حفاظت از پرندگان از تالاب تا آشپزخانه
پیام اصلی این پژوهش آن است که برای حفاظت از پرندگان مهاجر، نگاه کردن فقط به محل شکار کافی نیست. باید مسیر دیگری را هم دید؛ مسیری که از بازار و شبکههای اجتماعی آغاز میشود و به آشپزخانه میرسد.
تا زمانی که تقاضا برای گوشت پرندگان وحشی وجود داشته باشد، شکار نیز میتواند ادامه پیدا کند. به همین دلیل، شناخت رفتار مصرفکننده باید در کنار بررسی رفتار شکارچی قرار گیرد.
آموزش عمومی، تغییر هنجارهای اجتماعی، تقویت ارزشهای محیطزیستی، برخورد مؤثر با شکار غیرمجاز و کاهش تقاضا، مجموعه اقداماتی هستند که میتوانند در کنار یکدیگر به حفاظت از پرندگان مهاجر کمک کنند.
در فریدونکنار، بخشی از پاسخدهندگان از حق زندگی حیوانات و ضرورت حفاظت از موجودات زنده حمایت کردهاند، اما همزمان گفتهاند دوستانشان گوشت پرنده وحشی مصرف میکنند. این دو پاسخ در ظاهر متناقضاند، اما دقیقاً همین تناقض میتواند نقطه آغاز فهم مسئله باشد.
انسانها همیشه مطابق ارزشهایی که به آنها باور دارند رفتار نمیکنند؛ اما برای پرندگان مهاجر، فاصله میان باور و رفتار ممکن است هزینه سنگینی داشته باشد. هر پرندهای که در تالاب گرفتار میشود، تنها یک وعده غذا نیست؛ بخشی از جمعیتی است که باید مسیر مهاجرت را طی کند، به زیستگاه خود بازگردد و نسل بعدی را شکل دهد.
بنابراین، برای پایان دادن به شکار غیرمجاز در فریدونکنار، علاوه بر پرسش «چه کسی شکار میکند؟» باید پرسید: چه کسی پرنده را میخرد یا میخورد و چرا؟