مسیر روستاهای ایران برای رسیدن به فهرست بهترین روستاهای گردشگری جهان
روستاهای ایران در مسیر جهانی شدن؛ آینده گردشگری از روستا میگذرد
روستاهای ایران در مسیر ورود به فهرست بهترین روستاهای گردشگری جهان قرار گرفتهاند؛ رقابتی جهانی که میتواند اقتصاد محلی، فرهنگ بومی و گردشگری پایدار روستاها را متحول کند.
در سالهای اخیر، ورود برخی روستاهای ایران به فهرست بهترین روستاهای گردشگری جهان نگاهها را بیش از گذشته به ظرفیتهای پنهان روستاهای کشور جلب کرده است.
رقابت دهها روستای دیگر برای رسیدن به این جایگاه جهانی نشان میدهد گردشگری روستایی میتواند به یکی از مسیرهای مهم توسعه پایدار در ایران تبدیل شود. با این حال، ثبت در فهرست جهانی تنها دریافت یک عنوان نیست؛ فرآیندی است که اقتصاد محلی، محیطزیست، فرهنگ، آموزش و شیوه زندگی ساکنان روستاها را تحت تأثیر قرار میدهد.
اینکه جهانی شدن روستاهای ایران چگونه میتواند به توسعهای پایدار منجر شود و در عین حال هویت فرهنگی و زیستبوم روستاها را حفظ کند، موضوعی است که کارشناسان گردشگری در گفتوگو با «پیام ما» به آن پرداختهاند.
روستا فقط منظره نیست؛ معیارهای جهانی انتخاب روستاهای گردشگری
برخلاف تصور عمومی، هیچ روستایی صرفاً با داشتن چشماندازهای طبیعی زیبا وارد فهرست بهترین روستاهای گردشگری جهان نمیشود. برای انتخاب این روستاها مجموعهای از شاخصها مورد بررسی قرار میگیرد؛ از مشارکت اجتماعی و حفاظت از محیطزیست گرفته تا پاسداشت میراث فرهنگی و برنامهریزی برای آینده.
نرگس فاضلی، کارشناس توسعه گردشگری، در گفتوگو با «پیام ما» میگوید:
گرایش به گردشگری روستایی در سالهای اخیر فقط به دلایل اقتصادی نبوده است. بسیاری از مردم در واکنش به زندگی شهری و فضای دیجیتال، به دنبال تجربهای متفاوت هستند؛ تجربهای که در آن بتوانند با طبیعت، فرهنگ بومی و سبک زندگی روستایی ارتباط برقرار کنند.
به گفته او، سازمان جهانی گردشگری نیز با همین رویکرد از سه سال پیش برنامه «بهترین روستاهای گردشگری» را آغاز کرده است.
گردشگری روستایی؛ فرصتی برای احیای فرهنگ و اقتصاد محلی
فاضلی معتقد است حتی اگر یک روستا موفق به ورود به فهرست جهانی نشود، فرآیند آمادهسازی پرونده میتواند به احیای فرهنگ محلی، حفاظت از طبیعت و تقویت اقتصاد روستا کمک کند.
در ارزیابی روستاها، شاخصهای مختلفی بررسی میشود، از جمله:
- حفاظت از منابع طبیعی و محیطزیست
- مدیریت پسماند و کاهش مصرف پلاستیک
- حفاظت از تالابها، پارکهای ملی و منابع طبیعی
- توسعه زیرساختهایی مانند راه دسترسی، حملونقل، آب و فاضلاب
- رعایت استانداردهای بهداشت و ایمنی
به گفته این کارشناس، مهمترین معیار در این ارزیابیها حکمرانی محلی و برنامهریزی برای آینده گردشگری روستا است؛ یعنی اینکه مردم روستا چه اندازه در تصمیمگیریها نقش دارند.
اقامتگاههای بومگردی؛ موتور محرک گردشگری روستایی
فاضلی با اشاره به گسترش اقامتگاههای بومگردی از سال ۱۳۹۴ میگوید: این روند علاوه بر ایجاد فرصتهای اقتصادی، به کاهش مهاجرت از روستاها و افزایش استقلال مالی ساکنان کمک کرده است.
با این حال، سازمان جهانی گردشگری بر گردشگری پایدار تأکید دارد، نه گردشگری انبوه؛ زیرا توسعه بیبرنامه میتواند همان اندازه که فرصت ایجاد میکند، به بافت اجتماعی و محیط طبیعی روستا نیز آسیب بزند.
تجربههای موفق از روستاهای ایران
برای توضیح این شاخصها، فاضلی به برخی نمونههای موفق اشاره میکند.
در روستای قلعهبالا آیین قدیمی «تال و مهتاب» که در آستانه فراموشی بود، با مشارکت مردم دوباره احیا شد. این آیین امروز علاوه بر حفظ یک سنت محلی، به تولید محصولات بومی و رونق اقتصاد روستا کمک کرده است.
نمونه دیگر در روستاهای حاشیه پارک ملی توران دیده میشود؛ جایی که برخی روستاییان برای حفاظت از زیستگاه پلنگ ایرانی، بخشی از زمینهای خود را در اختیار طرحهای حفاظتی قرار دادهاند و در مقابل به فعالیتهایی مانند اکوتوریسم و پرندهنگری روی آوردهاند.
جهانی شدن روستاها؛ آغاز مسئولیتهای تازه
اما پرسش اصلی این است که بعد از ثبت جهانی چه اتفاقی میافتد؟
مصطفی فاطمی، مدیرکل توسعه گردشگری داخلی، معتقد است ارزش این روستاها بیش از دریافت یک عنوان بینالمللی، در توانایی حفظ استانداردهایی است که به آن دست یافتهاند.
به گفته او، گردشگری روستایی فقط برای افزایش تعداد گردشگران تعریف نشده، بلکه باید گردشگر به بخشی از زندگی روستا تبدیل شود، نه یک بازدیدکننده گذری.
فاطمی تأکید میکند هر روستا برای حضور در این رقابت جهانی باید دستکم سه اقدام عملی در حوزه توسعه پایدار انجام داده باشد و زیرساختهایی مانند راه دسترسی، اینترنت، امنیت، خدمات درمانی و حملونقل نیز فراهم باشد.
روستاهای نامزد ایران در رقابت جهانی
در دوره جدید رقابت بهترین روستاهای گردشگری جهان، چندین روستای ایران با ویژگیهای متفاوت در این مسیر قرار گرفتهاند:
- درک در سیستان و بلوچستان با ژئوتوریسم کویر و دریا
- گیسوم در گیلان با ترکیب جنگل و دریا
- پامنار در خوزستان با صنایعدستی و هویت روستایی
- موئیل در اردبیل با زندگی عشایری
- قلعهبالا در سمنان با حفاظت از یوزپلنگ آسیایی
- ریاب در خراسان رضوی با چالش مدیریت آب
- مصر در اصفهان با گردشگری کویری و آسمان شب
- شانهتراش در مازندران با بومگردی و اقتصاد محلی
به گفته فاطمی، حدود ۲۰ روستای دیگر نیز در حال آمادهسازی برای حضور در این برنامه هستند.
ثبت جهانی پایان مسیر نیست
مدیرکل توسعه گردشگری داخلی تأکید میکند: ثبت جهانی روستاها پایان مسیر نیست؛ زیرا این روستاها هر سه سال یکبار دوباره ارزیابی میشوند تا کیفیت خدمات و استانداردهای گردشگری حفظ شود.
به همین دلیل مدیران محلی باید نگاه خود را از «ثبت شدن» به «حفظ کیفیت و ماندگاری» تغییر دهند.
برنامه جهانی «بهترین روستاهای گردشگری»
برنامه بهترین روستاهای گردشگری جهان از سال ۲۰۲۱ با هدف تقویت اقتصاد محلی، کاهش مهاجرت و توسعه گردشگری پایدار آغاز شد.
تاکنون پنج روستای ایران موفق شدهاند در این فهرست قرار بگیرند:
- کندوان
- اصفهک
- شفیعآباد
- سهیلی
- کندلوس
مهدی بهاروند، مسئول هماهنگی پروژه روستاهای جهانی گردشگری، میگوید هدف این برنامه تنها دریافت یک عنوان بینالمللی نیست، بلکه ارتقای کیفیت زندگی در روستاها است.
به گفته او، روستاهای منتخب علاوه بر ثبت جهانی، به شبکه مقاصد گردشگری سازمان جهانی گردشگری نیز اضافه میشوند و از ظرفیتهای تبلیغاتی این شبکه بهره میبرند.
چالشها و فرصتهای گردشگری روستایی
با وجود ظرفیتهای گسترده، برخی چالشها همچنان وجود دارد. از جمله:
- محدودیت ورود گردشگران خارجی به دلیل شرایط سیاسی
- کمبود تسهیلگران متخصص در روستاها
- نیاز به تقویت زیرساختهای گردشگری
با این حال، به گفته بهاروند، در سالهای اخیر سفرهای داخلی به روستاها و اقامتگاههای بومگردی افزایش یافته است؛ موضوعی که میتواند به رونق اقتصاد محلی کمک کند.
آینده گردشگری از روستا میگذرد
کارشناسان معتقدند ثبت جهانی روستاها تنها یک عنوان نمادین نیست، بلکه فرآیندی است که روستاها را به سمت برنامهریزی، مشارکت اجتماعی، حفاظت از میراث فرهنگی و توسعه پایدار هدایت میکند.
اگر این مسیر بهدرستی مدیریت شود، میتواند هم کیفیت زندگی ساکنان روستاها را بهبود ببخشد و هم جایگاه روستاهای ایران در گردشگری جهانی را ارتقا دهد.
