چرا ایران با وجود تولید بالای شیر، همچنان به واردات برخی محصولات لبنی نیاز دارد؟

در نگاه اول، این مسئله ممکن است متناقض به نظر برسد: اگر شیر در داخل تولید می‌شود، چرا باید محصول لبنی وارد شود؟

پاسخ این است که تولید شیر خام با خودکفایی در تمام محصولات لبنی یکسان نیست.

زنجیره لبنیات بسیار گسترده‌تر از تولید شیر است و میان «تولید شیر در دامداری» و «تولید هر نوع محصول لبنی مورد نیاز بازار» چندین مرحله فنی، اقتصادی و تجاری وجود دارد.

شیر خام با محصول لبنی یکی نیست

شیر خام ماده اولیه بسیاری از محصولات است؛ اما برای تبدیل آن به محصول نهایی، فرآیندهای مختلفی انجام می‌شود.

از شیر می‌توان محصولاتی مانند شیر پاستوریزه و استریلیزه، ماست، پنیر، خامه، کره، پودر شیر و ده‌ها محصول دیگر تولید کرد.

هرکدام از این محصولات به فناوری، تجهیزات، مواد اولیه، استاندارد تولید و بازار متفاوتی نیاز دارند.

بنابراین ممکن است یک کشور در تولید شیر خام ظرفیت بالایی داشته باشد، اما در تولید اقتصادی برخی محصولات تخصصی همچنان به واردات نیاز پیدا کند.

نیاز صنعت فقط شیر خام نیست

صنایع غذایی گاهی به ترکیبات و مواد اولیه‌ای نیاز دارند که مستقیماً با تولید شیر خام جایگزین نمی‌شوند.

برای مثال، برخی صنایع ممکن است به انواع خاصی از پودر شیر، پروتئین‌های شیر، مواد اولیه تخصصی یا ترکیبات مورد استفاده در تولید محصولات غذایی نیاز داشته باشند.

در چنین شرایطی، حتی اگر شیر خام داخلی کافی باشد، واردات یک ماده اولیه خاص می‌تواند از نظر فنی یا اقتصادی توجیه داشته باشد.

تفاوت میان تولید و تقاضا

یکی دیگر از عوامل مهم، تفاوت میان الگوی تولید داخلی و الگوی مصرف است.

ممکن است تولیدکنندگان کشور مقدار زیادی شیر تولید کنند، اما بازار داخلی به محصولاتی با ویژگی‌های خاص، بسته‌بندی متفاوت یا ارزش افزوده بالاتر نیاز داشته باشد.

در این حالت، تجارت خارجی می‌تواند برای تکمیل سبد محصولات مورد نیاز بازار مورد استفاده قرار گیرد.

در واقع، تجارت محصولات لبنی الزاماً به معنای ناتوانی در تولید شیر نیست؛ بلکه می‌تواند ناشی از تفاوت میان آنچه در داخل تولید می‌شود و آنچه بازار یا صنایع غذایی نیاز دارند باشد.

مسئله مهم‌تر؛ ارزش افزوده

یکی از پرسش‌های اساسی برای صنعت لبنیات ایران این است که چه مقدار از ارزش افزوده زنجیره در داخل کشور ایجاد می‌شود.

تولید شیر خام اولین مرحله زنجیره است. اما بخش قابل‌توجهی از ارزش اقتصادی می‌تواند در فرآوری، بسته‌بندی، برندینگ، تولید محصولات تخصصی و صادرات ایجاد شود.

هرچه صنایع لبنی بتوانند محصولات متنوع‌تر و با ارزش افزوده بالاتری تولید کنند، وابستگی به فروش محصول خام کاهش پیدا می‌کند.

به همین دلیل، آینده صنعت لبنیات فقط به افزایش تعداد دام یا میزان شیر تولیدی وابسته نیست؛ افزایش بهره‌وری و توسعه صنایع فرآوری نیز اهمیت اساسی دارد.

شیر تولید می‌شود، اما آیا همه آن قابل تبدیل به محصول صادراتی است؟

تولید بالا به‌تنهایی کافی نیست.

محصول لبنی برای حضور در بازارهای خارجی باید الزامات مختلفی را رعایت کند؛ از استانداردهای بهداشتی و کنترل کیفیت گرفته تا بسته‌بندی، ماندگاری، زنجیره سرد و الزامات کشور مقصد.

بنابراین ممکن است یک کشور تولیدکننده بزرگ شیر باشد، اما برای حضور قدرتمند در بازارهای جهانی نیاز داشته باشد فناوری فرآوری، بسته‌بندی و استانداردهای صادراتی خود را تقویت کند.

زنجیره سرد؛ حلقه‌ای که نباید فراموش شود

محصولات لبنی به دلیل ماهیت خود به مدیریت دقیق دما نیاز دارند.

از دامداری تا کارخانه، از کارخانه تا انبار و از انبار تا فروشگاه، حفظ شرایط مناسب نگهداری اهمیت دارد.

هرگونه ضعف در زنجیره سرد می‌تواند کیفیت محصول را کاهش دهد و ضایعات ایجاد کند.

در نتیجه، توسعه صنعت لبنیات فقط به کارخانه وابسته نیست؛ بلکه به شبکه‌ای از حمل‌ونقل، سردخانه، توزیع و فروش مجهز نیاز دارد.

اقتصاد تولید هم تعیین‌کننده است

گاهی یک محصول در داخل قابل تولید است، اما هزینه تولید آن به دلایل مختلف بالاست.

قیمت خوراک دام، انرژی، بسته‌بندی، حمل‌ونقل، تجهیزات، نیروی انسانی و سرمایه در گردش همگی روی قیمت تمام‌شده محصول اثر می‌گذارند.

اگر تولید یک محصول خاص در داخل هزینه بیشتری نسبت به واردات داشته باشد، واردات می‌تواند از نظر اقتصادی برای بخشی از بازار جذاب شود.

البته این مسئله باید در چارچوب سیاست‌های امنیت غذایی، حمایت از تولید داخلی و منافع مصرف‌کننده بررسی شود.

چرا افزایش تولید شیر به‌تنهایی کافی نیست؟

اگر هدف، کاهش وابستگی و افزایش قدرت صنعت لبنیات باشد، صرفاً افزایش تولید شیر خام کافی نیست.

زنجیره باید هم‌زمان در چند بخش توسعه پیدا کند:

• افزایش بهره‌وری دامداری‌ها

• بهبود کیفیت شیر خام

• کاهش ضایعات

• توسعه صنایع فرآوری

• تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر

• بهبود بسته‌بندی

• تقویت زنجیره سرد

• توسعه بازارهای صادراتی

• کاهش هزینه‌های تولید

• افزایش رقابت‌پذیری صنایع لبنی

این زنجیره است که مشخص می‌کند یک کشور تا چه اندازه می‌تواند از ظرفیت شیر تولیدی خود ارزش اقتصادی ایجاد کند.

واردات همیشه نشانه ضعف تولید نیست

یکی از اشتباهات رایج در تحلیل بازار این است که هر نوع واردات را نشانه شکست تولید داخلی بدانیم.

در یک اقتصاد، واردات می‌تواند برای تأمین مواد اولیه تخصصی، تکمیل سبد کالا، تنظیم بازار یا دسترسی به محصولاتی انجام شود که تولید آنها در داخل از نظر اقتصادی یا فنی محدود است.

آنچه اهمیت دارد، نوع محصول وارداتی، حجم آن، دلیل واردات و تأثیر آن بر تولید داخلی است.

اگر واردات مربوط به یک ماده اولیه تخصصی باشد، با واردات محصولی که امکان تولید گسترده آن در داخل وجود دارد، تفاوت دارد.

مسئله اصلی صنعت لبنیات ایران چیست؟

پرسش مهم‌تر از اینکه «چرا واردات داریم؟» این است که:

چگونه می‌توان ارزش بیشتری از شیر تولیدشده در داخل کشور ایجاد کرد؟

پاسخ این سؤال در توسعه زنجیره ارزش نهفته است.

اگر شیر خام با کیفیت مناسب تولید شود، در کارخانه‌های مجهز فرآوری شود، محصولات متنوع و رقابت‌پذیر تولید شوند و شبکه توزیع و صادرات نیز توسعه پیدا کند، ظرفیت اقتصادی صنعت لبنیات بسیار بیشتر از فروش شیر خام خواهد بود.

از تولید شیر تا تولید ثروت

ایران برای تقویت صنعت لبنیات فقط به دام بیشتر نیاز ندارد؛ به بهره‌وری بیشتر، فناوری بهتر و زنجیره ارزش کامل‌تر نیاز دارد.

تولید شیر خام، نقطه آغاز است؛ نه پایان.

هرچه سهم فرآوری، محصولات تخصصی، بسته‌بندی، برندینگ و صادرات در این زنجیره افزایش پیدا کند، امکان ایجاد ارزش افزوده بیشتر و کاهش وابستگی در بخش‌هایی که تولید داخلی آنها توجیه‌پذیر است نیز افزایش خواهد یافت.

در نهایت، قدرت واقعی صنعت لبنیات یک کشور را نمی‌توان فقط با میزان شیر تولیدی سنجید؛ بلکه باید دید این شیر چقدر هوشمندانه به محصول، ارزش افزوده، اشتغال و درآمد تبدیل می‌شود.