آزمون دیپلماسی چین در هرمز؛ از رایزنیهای عراقچی تا پیشنهاد میانجیگری پکن
بحران تنگه هرمز به آزمونی بزرگ برای دیپلماسی چین تبدیل شده؛ از رایزنیهای عراقچی تا پیشنهاد میانجیگری پکن و سناریوی سهمرحلهای بازگشت کشتیرانی به وضعیت عادی.
در سایه جنگ و بحرانهای امنیتی خاورمیانه، یکی از شلوغترین آبراههای راهبردی جهان، یعنی تنگه هرمز، بار دیگر به کانون رقابتهای دیپلماتیک تبدیل شده است؛ در حالی که اختلال در کشتیرانی این آبراه، بازار انرژی و تجارت جهانی را به لرزه انداخته، همه نگاهها اکنون به پکن دوخته شده تا ببیند چین چقدر میتواند از ظرفیت دیپلماسی خود برای بازگشایی هرمز استفاده کند و پاسخ این پرسش را شاید باید در اجلاس بریکس دهلینو جست.
بریکس دهلینو؛ میدان آزمون دیپلماسی چین در هرمز
هجدهمین اجلاس سران بریکس در دهلینو در حالی برگزار میشود که جنگ و بحران امنیتی خاورمیانه، بهویژه وضعیت تنگه هرمز، به یکی از مهمترین محورهای حاشیهای و مستقیم گفتوگوهای این نشست تبدیل شده است. سران ۱۱ کشور عضو بریکس در پایتخت هند گرد هم آمدهاند در حالی که اختلال در کشتیرانی هرمز، قیمتها و جریان تجارت جهانی را با نوسان روبهرو کرده است.
در بیانیه مشترک دهلینو، اعضا ضمن ابراز نگرانی عمیق از تشدید درگیریها، بر خویشتنداری، گفتوگو و راهحلهای دیپلماتیک تأکید کردند.
در این میان، چین بیش از دیگر اعضای بریکس ظرفیت تبدیلشدن به یک بازیگر فعال در پرونده هرمز را دارد. شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، در سخنرانی خود در اجلاس امسال از ایفای نقشی فعالتر برای بریکس در برقراری صلح خاورمیانه حمایت کرد و تأکید داشت که جنگ جاری منافع جامعه جهانی را تأمین نمیکند.
حتی اگر در گزارشهای سخنرانی شی اشاره مستقیمی به ارائه یک «فرمول چینی» برای بازگشایی هرمز دیده نشود، موضع کنونی پکن ادامه خط دیپلماتیکی است که پیشتر بهطور مشخص درباره همین تنگه اعلام شده بود.
رایزنیهای عراقچی و نقش پررنگ پکن در امنیت آبراه هرمز
شی جینپینگ در ۲۰ آوریل و در گفتوگو با محمد بنسلمان، ولیعهد عربستان، صراحتاً تأکید کرده بود که تنگه هرمز باید برای عبور عادی کشتیها باز بماند، چراکه این مسئله در منافع مشترک کشورهای منطقه و جامعه بینالمللی است. وزارت خارجه چین نیز پیشتر اعلام کرده بود که از نگاه پکن، راهحل بنیادین برای تضمین عبور امن کشتیها، پایان درگیری و حرکت به سمت راهحل سیاسی و دیپلماتیک است.
از این منظر، رایزنیهای عباس عراقچی با همتایان خارجی، بهویژه چین، اهمیت مضاعفی پیدا میکند. عراقچی در مقاطع مختلف با وانگ یی، وزیر خارجه چین، درباره تحولات منطقه و امنیت تنگه هرمز گفتوگو کرده است. در یکی از مهمترین این دیدارها در پکن، طرف چینی بر ضرورت بازگشایی هرمز و تضمین امنیت انتقال انرژی تأکید کرد.
عراقچی نیز اعلام کرده که ایران از هر ابتکار دیپلماتیکی که بتواند به حل بحران کمک کند، بهویژه از سوی چین، استقبال میکند و به نقش پکن در توافق ایران و عربستان در سال ۲۰۲۳ بهعنوان تجربهای مثبت اشاره کرده است.
سه ابزار چین برای بازگشایی هرمز
پرسش اصلی این است که چین واقعاً تا چه اندازه میتواند به بازگشایی هرمز کمک کند؟ بررسیها نشان میدهد پکن دستکم سه ابزار در اختیار دارد.
دیپلماسی مستقیم با تهران و کشورهای عربی: نخستین ابزار چین، دیپلماسی مستقیم با تهران و کشورهای عربی خلیج فارس است. پکن با ایران روابط راهبردی دارد و همزمان بزرگترین خریدار نفت منطقه و شریک اقتصادی مهم عربستان و امارات محسوب میشود. برخلاف بسیاری از قدرتهای غربی، چین کانال ارتباطی همزمان با طرفهای مختلف بحران را در اختیار دارد؛ ظرفیتی که به آن اجازه میدهد پیشنهادی چندجانبه مطرح کند که صرفاً باز کردن هرمز نباشد، بلکه مجموعهای از تضمینهای متقابل امنیتی را دربرگیرد.
اهرِم اقتصادی و انرژی: ثبات هرمز برای خود چین حیاتی است و همین موضوع، انگیزهای جدی برای کاهش ریسک ایجاد میکند. پکن میتواند از شرکتهای بزرگ انرژی و کشتیرانی خود برای ایجاد یک کریدور کشتیرانی با تضمین سیاسی استفاده کند و در مرحله بعد، سایر قدرتهای بزرگ آسیایی مانند هند را نیز به آن متصل کند.
میانجیگری میان ایران و آمریکا: سومین ابزار، نقش میانجیگرانه چین بین ایران و آمریکاست. پکن در گذشته نشان داده که مایل است از نفوذ سیاسی خود برای باز کردن مسیر مذاکرات استفاده کند و در بحران فعلی نیز گزارشها از تلاش چین برای ایفای نقش صلحساز حکایت دارد.
محدودیتهای پکن؛ چین نمیتواند بهتنهایی هرمز را بازگشایی کند
با این حال، محدودیت چین نیز روشن است: پکن نمیتواند بهتنهایی هرمز را بازگشایی کند. امنیت این آبراه در نهایت به تصمیم ایران، وضعیت نظامی منطقه، رفتار آمریکا و اسرائیل و پذیرش کشورهای ساحلی وابسته است.
حتی یک ابتکار دیپلماتیک موفق چینی نیز بدون کاهش همزمان تهدیدهای نظامی و ایجاد اعتماد میان طرفهای درگیر، نمیتواند تضمینکننده بازگشت فوری کشتیرانی عادی باشد.
از این رو، اهمیت رایزنیهای عراقچی و پیامهای شی جینپینگ را باید در چارچوبی بزرگتر دید: چین میتواند میانجی و تضمینکننده سیاسی بازگشایی هرمز باشد، اما نمیتواند جای ایران، عمان یا طرفهای نظامی درگیر را بگیرد.
بهترین سناریو؛ توافقی سهمرحلهای برای بازگشت هرمز به وضعیت عادی
بهترین سناریو برای پکن، شکلگیری یک توافق مرحلهای است:
- مرحله نخست: توقف حملات و تضمین امنیت کشتیها؛
- مرحله دوم: ایجاد مسیر عبور مورد توافق ایران و عمان؛
- مرحله سوم: بازگشت کامل تنگه هرمز به وضعیت عادی.
در مجموع، بحران هرمز اکنون به آزمونی بزرگ برای دیپلماسی چین تبدیل شده است؛ آزمونی که نتیجه آن میتواند یا جایگاه پکن را بهعنوان یک میانجی قابل اتکا در منطقه تثبیت کند یا محدودیتهای نفوذ این قدرت آسیایی در خاورمیانه را بیش از پیش آشکار سازد.
