نقشه راه توسعه فناوری‌های نوین عصر چهارم انقلاب صنعتی در بخش کشاورزی

فناوری و کشاورزی از زمان انقلاب شناختی و یکجانشینی انسان، دو بال پرواز بشر در جهان پیرامون و عامل پیشرفت‌های شگفت‌انگیز او بوده‌اند.

انسان تنها موجودی است که می‌تواند فردیت و موجودیت خود را فارغ از محیط و اکوسیستم تعریف کند؛ به همین دلیل، برخلاف حیوانات که تابع تغییرات محیطی هستند، قادر است اکوسیستم را مطابق خواست خود تغییر دهد و طبیعت را تا حد امکان بر اساس رؤیاها و نیازهایش مهار کند.

یکجانشینی، تغییرات بزرگی در زندگی بشر ایجاد کرد؛ از تحولات اجتماعی و فرهنگی گرفته تا پیشرفت‌های فناورانه. انسان برای ابعاد مختلف زندگی خود به ابزارهای متنوعی نیاز داشت که باید ابداع و ساخته می‌شدند. دیگر ابزارهای ساده انسان شکارگر پاسخگوی نیازها نبود. نخستین انسان‌های فناور با نبوغی هم‌سنگ انسان معاصر، ابزارهای نوینی خلق کردند که مسیر تمدن را تغییر داد.

کشاورزی و دامداری، به‌عنوان عوامل اصلی شکل‌گیری کلنی‌ها و اجتماعات روستایی اولیه، برای شخم‌زدن زمین، بذرپاشی، پالایش و نگهداری مزارع، حفاظت از محصولات، آبرسانی و آبیاری، برداشت، انتقال، انبارداری و مصرف، نیازمند ابزار و دانش بودند. در طول اعصار، مسائل بنیادین تقریباً ثابت مانده‌اند و آنچه تغییر کرده، ابزارها بوده است.

این تحول ابزارها را «فناوری» و دگرگونی‌های بزرگ ناشی از آن را «انقلاب» نامیده‌ایم. بشر سه انقلاب بزرگ کشاورزی، صنعتی و اقتصادی را پشت سر گذاشته و اکنون در آستانه تغییر پارادایم‌های زندگی با انقلاب چهارم فناوری‌های دیجیتال و مجازی قرار دارد. اگر شاخص‌ها و الزامات این عصر جدید را درک نکنیم، جایگاهی در جهان نوین نخواهیم داشت.

کشاورزی و امنیت غذایی، رکن اساسی پایداری جوامع هستند. آنچه موجودات را در رقابت بقا پیروز می‌کند، صرفاً قدرت یا هوش نیست؛ هرچند این عوامل مؤثرند، اما عنصر اصلی «سازگاری» است. جوامع پایدار، جوامعی هستند که تغییرات محیطی و اکوسیستم را به‌موقع درک می‌کنند یا خود عامل این تغییرات می‌شوند و واکنش درست را در زمان مناسب نشان می‌دهند. هر فناوری در زمان خود نوین بوده و جوامع ماندگار و ریشه‌داری مانند جامعه ایرانی، این فناوری‌ها را یا خلق کرده‌اند یا به‌موقع بومی‌سازی کرده‌اند. امروز نیز یکی از پیچ‌های تاریخی بشر است که نیازمند درک عمیق و توجه جدی است.

این حرکت باید از نقطه‌ای آغاز شود. هدف از نگارش این مطلب صرفاً ارائه مجموعه‌ای از مباحث نظری نیست، بلکه گشودن مسیری به‌سوی عمل‌گرایی و کاربرد فناوری‌های نوین در کشاورزی ایران است؛ راهکارهایی اجرایی و متناسب با مقیاس و شرایط کشاورزی کشور.

محورها و عناوین اصلی

1. کاربرد فناوری‌های نوین در کشاورزی و زنجیره تأمین غذایی (بلاکچین، اینترنت اشیا، هوش مصنوعی)
2. مطالعات امنیت زنجیره (داده‌ها، حریم خصوصی، اصالت کالا، احراز هویت افراد و کالاها)
3. اتوماسیون و هوش مصنوعی
4. توسعه پایدار و امنیت غذایی
5. اقتصاد دیجیتال کشاورزی

ریزعنوان‌ها

1. قراردادهای هوشمند بین اجزای زنجیره تأمین و ذی‌نفعان
2. پایش و جمع‌آوری اطلاعات زنجیره برای تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری مؤثر
3. پایش شرایط بازارهای مقصد با هدف بازارسنجی، بازارسازی و بازاریابی
4. پایش شرایط مبدأ و مقصد از منظر ظرفیت و امکانات بسته‌بندی، بارگیری، حمل‌ونقل، نگهداری و انبارداری
5. تأیید و تضمین اصالت کالا، شفافیت و صحت اطلاعات و تغییرناپذیری داده‌ها در طول زنجیره توسط سیستم‌ها، سازمان‌ها و اشخاص
6. تجمیع محصول و فراهم‌سازی دسترسی کشاورزان خرد به بازارهای بزرگ با تضمین درآمد قطعی و دقیق برای هر کشاورز
7. انطباق محصول و شیوه عرضه با قوانین مبدأ و مقصد
8. ردیابی دقیق منشأ محصول از مبدأ تا مصرف‌کننده نهایی
9. کاهش ضایعات محصولات در طول زنجیره با برنامه‌ریزی دقیق فناورانه بر پایه زمان حمل، زمان رسیدن، ظرفیت انبارها، نوع محصول و سایر عوامل (پژوهش‌ها کاهش تا ۱۵ درصد ضایعات را نشان داده‌اند)
10. پایش سبد غذایی مقصد با هدف ارائه برنامه دقیق‌تر برای محصولات ارسالی
11. بررسی تأثیر فناوری‌های نوین بر اقتصاد و اقتصاد دیجیتال
12. قیمت‌گذاری محصول با توجه به اطلاعات بازار مقصد و رقبا
13. مدیریت کلان و خرد زنجیره تأمین کشاورزی
14. پایش ارزش غذایی محصولات و درجه‌بندی آن‌ها با رویکرد تقویت امنیت غذایی
15. پایش تحقیقات و پژوهش‌های انجام‌شده
16. اقتصاد کشاورزی در عصر فناوری‌های نوین (انقلاب صنعتی چهارم)
17. امنیت غذایی در عصر فناوری‌های نوین (انقلاب صنعتی چهارم)

شهرام سلطانی، پژوهشگر فناوری های نوین و بلاک چین