نگاهی به تجربه ۱۲ ساله هادی جرجانی در کشت مستقیم برنج در بستر خشک
برنج؛ گیاهی آبدوست، نه آبزی؛ تحولی در شالیکاری گلستان+ویدئو
هادی جرجانی با کشت مستقیم برنج در بستر خشک و حذف غرقابی، مصرف آب را به شدت کاهش داده است. با این روش نوین و مزایای آن در مدیریت بهینه منابع آب آشنا شوید.
برنج را معمولاً با شالیزارهای غرقابشده و زمینهای پر از آب میشناسیم؛ اما آیا برنج واقعاً یک گیاه آبزی است؟ پاسخ علمی به این پرسش «خیر» است. برنج گیاهی آبزی به معنای واقعی کلمه نیست، بلکه گیاهی «آبدوست» و سازگار با رطوبت فراوان خاک است.
این گیاه را میتوان با مدیریت صحیح آب، بدون غرقابی دائمی و حتی در بستر خشک کشت کرد. تجربه بیش از ۱۲ ساله هادی جرجانی، کشاورز ۵۰ ساله اهل سرخنکلاته استان گلستان، نمونهای عینی و موفق از همین رویکرد است؛ تجربهای که نشان میدهد با تغییر در شیوههای مدیریت آب، خاک و عملیات زراعی، میتوان از الگوی سنتی فاصله گرفت و به سمت کشت مستقیم، مکانیزه و کمآببر حرکت کرد.
حذف پادلینگ؛ صرفهجویی ۴۰۰۰ مترمکعبی در هکتار
هادی جرجانی، ۲۵ هکتار از اراضی خود را با روش کشت مستقیم در بستر خشک و استفاده از سیستم آبیاری قطرهای مدیریت میکند. در این روش، برخلاف کشت نشایی سنتی، خبری از عملیات «پادلینگ» و «گلخرابی» نیست. حذف همین یک عملیات، به گفته این کشاورز، حدود ۴۰۰۰ مترمکعب در هکتار صرفهجویی آب به همراه دارد؛ چرا که برای آمادهسازی زمین در روش سنتی، حجم قابلتوجهی آب هدر میرود.
در این مزرعه، زمین با عملیات «کمخاکورزی» آماده شده و بذرها با تراکم ۵۰ تا ۶۰ کیلوگرم در هکتار، توسط کارندهای که جرجانی آن را ابداع کرده است، مستقیماً در بستر خشک کشت میشوند؛ دقیقاً مشابه کشت غلاتی مانند گندم و جو.
وقتی برنج مثل گندم کشت میشود
در مزرعه آقای جرجانی، ردیفهای کشت با فاصله ۴۰ سانتیمتر ایجاد شده و پس از استقرار بوتهها، آب از طریق سیستم آبیاری قطرهای تأمین میشود. در سال زراعی جاری، او چهار رقم «حیدری»، «شیرودی»، «فجر» و «ندا» را در ۲۵ هکتار کشت کرده است. کاشت در ۵ خرداد انجام شده و دوره رشد حدود ۱۲۰ روز است.
نکته حائز اهمیت این است که تمام مراحل کاشت، داشت و برداشت در این مزرعه کاملاً مکانیزه انجام میشود. این سیستم نتیجه بیش از یک دهه آزمون، خطا و اصلاح ماشینآلات متناسب با شرایط بومی است.
اعداد چه میگویند؟ از مصرف ۹۰۰۰ تا ۲۵۰۰۰ مترمکعب آب
یکی از شاخصترین دستاوردهای این تجربه، میزان مصرف آب است. در طول دوره رشد ۱۲۰ روزه، حدود ۹۰۰۰ مترمکعب آب در هکتار مصرف شده و عملکرد مزرعه نیز به ۶ تا ۸ تن شلتوک در هکتار رسیده است. این در حالی است که در روش سنتی و غرقابی، میزان مصرف آب برای یک هکتار شالیزار میتواند بین ۲۰ تا ۲۵ هزار مترمکعب باشد. اگرچه میزان دقیق صرفهجویی به شرایط اقلیمی، نوع خاک و مدیریت هر سال بستگی دارد، اما این ارقام پیام روشنی برای بازنگری در الگوی کشت برنج در ایران دارند.
مزرعه؛ کلاس درسی برای ترویج نوآوری
ارزش این اقدام تنها در اعداد خلاصه نمیشود؛ ویژگی بارز هادی جرجانی، اشتراکگذاری دانش است. او چهارشنبه ۴ شهریور ۱۴۰۵ مزرعه خود را به یک کلاس درس زنده تبدیل کرد و بیش از ۵۰ شالیکار منطقه را برای بازدید و آموزش رایگان گرد هم آورد. در این کارگاه، دکتر محمد اسماعیل اسدی نیز درباره ضرورت گذار از کشاورزی پرمصرف به سمت مدیریت هوشمندانه و کشت مستقیم سخن گفت. برخلاف آموزشهای تئوریک، کشاورزان در این مزرعه از نزدیک با هزینهها، ماشینآلات و چالشهای اجرایی این روش آشنا شدند.
آینده کشت برنج؛ مدیریت مصرف، نه حذف آب
تجربه هادی جرجانی پیامی روشن برای آینده کشاورزی ایران دارد: «مسئله اصلی، حذف آب از کشت برنج نیست، بلکه حذف مصرف غیرضروری آب است.»
برنج برای رشد به آب نیاز دارد، اما نیازی نیست تمام فصل در لایهای از آب ایستاده باشد. تفاوت میان «نیاز آبی گیاه» و «آب مصرفشده در یک نظام زراعی»، نکتهای اساسی در مدیریت منابع آب است.
اگرچه برای تعمیم گسترده این روش، انجام مطالعات تکمیلی در زمینههای اقتصادی، انرژی، کیفیت شلتوک، مدیریت علفهای هرز و حاصلخیزی خاک در مناطق مختلف ضروری است، اما نباید نادیده گرفت که در میدان عمل، کشاورزان پیشرویی مانند جرجانی مسیرهای جدیدی را گشودهاند. مزرعه ۲۵ هکتاری او، نمونهای از پیوند دانش، تجربه و نوآوری بومی است. او نهتنها یک تولیدکننده، بلکه یک «مروج نوآوری» است که با باز کردن درهای مزرعه خود به روی دیگران، گفتوگویی جدی درباره آینده کشت برنج در مناطق کمآب ایران آغاز کرده است.
آینده کشت برنج بیش از هر چیز به هنر مدیریت آب وابسته است؛ برنج آبدوست است، نه آبزی!
