پنبه گلستان در دوراهی احیا و خاموشی؛ کارخانهها چشمانتظار بازگشت محصول
کاهش کشت پنبه در گلستان، کارخانههای پنبهپاککنی را با کمبود مواد اولیه و فرسودگی روبهرو کرده است؛ احیای این زنجیره از مزرعه و بازار خرید آغاز میشود
کاهش کشت پنبه در گلستان، کارخانههای پنبهپاککنی را با کمبود مواد اولیه روبهرو کرده و کشاورزان را به سمت محصولات جایگزین سوق داده است. در حالیکه مسئولان از احیای این زنجیره تولید میگویند، آمارهای متفاوت درباره سطح زیر کشت و تعداد واحدهای فعال، تصویر روشنی از وضعیت موجود به دست نمیدهد.
بررسی گفتههای کشاورزان، کارخانهداران و مسئولان نشان میدهد بازگشت «طلای سفید» به اقتصاد گلستان، پیش از هر چیز به صرفه اقتصادی کشت و بازار مطمئن خرید وابسته است.
روزگاری در فصل برداشت، کارخانههای پنبهپاککنی گلستان شبانهروزی کار میکردند؛ اما امروز بخشی از آن واحدها خاموش شدهاند، برخی تغییر کاربری دادهاند و کارخانههای باقیمانده نیز با ظرفیت محدودی فعالیت میکنند. کاهش سطح زیر کشت، فرسودگی ماشینآلات، هزینه بالای تولید و رقابت با پنبه وارداتی، زنجیره پنبه گلستان را از مزرعه تا صنایع پاییندستی تحت فشار گذاشته است.
مسئولان و فعالان این حوزه از ضرورت احیای کشت و صنایع تبدیلی میگویند، اما درباره تعداد کارخانههای فعال و میزان واقعی کشت پنبه، آمارهای یکسانی ارائه نمیشود. همین اختلاف، پرسش مهمی را پیش میکشد: برنامه احیای صنعتی که آمار پایه و مشترکی از وضعیت آن در دست نیست، چگونه قرار است به نتیجه برسد؟
کارخانههای پنبهپاککنی گلستان چگونه از رونق افتادند؟
تعطیلی کارخانههای پنبهپاککنی در گلستان پدیده تازهای نیست. با کاهش تولید پنبه، واحدهایی که زمانی در فصل برداشت چند ماه بیوقفه کار میکردند، بهتدریج مواد اولیه کمتری دریافت کردند. تعدادی از آنها تعطیل شدند و برخی دیگر با بخشی از ظرفیت خود به کار ادامه دادند.
«علیمحمد چوپانی»، کارخانهدار سابق پنبه در گلستان، یکی از کسانی است که این تغییر را تجربه کرده است. او میگوید کمبود مواد اولیه سرانجام او را به فروش ماشینآلات کارخانه به تاجیکستان و تغییر کاربری آن به واحد روغنکشی کلزا و سویا رساند.
تغییر مسیر کارخانه چوپانی نمونهای از سرنوشت بخشی از واحدهای پنبهپاککنی استان است؛ کارخانههایی که با کاهش کشت پنبه، ادامه فعالیت در این حوزه را از نظر اقتصادی دشوار دیدند.
«علیاصغر طهماسبی»، استاندار گلستان، دهم مهر امسال گفته بود این استان در گذشته بیش از ۲۸ کارخانه پنبه داشته و بخش قابلتوجهی از این ظرفیت از میان رفته است. این اظهارنظر بار دیگر توجهها را به وضعیت صنایع تبدیلی پنبه جلب کرد؛ صنعتی که احیای آن به بازگشت پنبه به مزارع وابسته است.
آمارهای متفاوت از تعداد کارخانههای فعال
آمارهای اعلامشده درباره تعداد کارخانههای پنبهپاککنی گلستان یکسان نیست، اما همگی از کاهش چشمگیر شمار واحدهای فعال حکایت دارند.
«علی موسیخانی»، رئیس اداره پنبه و دانههای روغنی سازمان جهاد کشاورزی گلستان، میگوید حدود ۵۰ سال پیش نزدیک به ۳۸ کارخانه پنبهپاککنی در استان فعال بودهاند. به گفته او، اکنون حدود ۱۰ واحد امکان ورود به چرخه تولید را دارند که از میان آنها هفت کارخانه از کشاورزان پنبه میخرند. این کارخانهها نیز با حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد ظرفیت فعالیت میکنند و دوره کارشان به دو تا سه ماه در سال رسیده است.
موسیخانی میگوید کارخانهها در گذشته از شهریور تا نوروز و حتی پس از آن بهصورت شبانهروزی کار میکردند، اما کاهش تولید پنبه، فصل کاری آنها را کوتاه کرده است.
«فرهاد زارع»، مدیرکل صنعت، معدن و تجارت گلستان، شمار کارخانههای پنبهپاککنی استان در دهههای گذشته را بین ۳۲ تا ۴۰ واحد اعلام میکند. به گفته او، در سالهای اخیر تنها ۹ کارخانه در فصل برداشت بهصورت فعال یا نیمهفعال پنبه وش خریداری و فرآوری میکنند.
زارع دلایل تعطیلی واحدها را متنوع میداند: انحلال شرکتها، مشکلات بانکی و وثیقهای، مهاجرت مالکان، فرسودگی تجهیزات، بدهی، اختلافات مدیریتی و کمبود مواد اولیه. به ارزیابی او، کمبود مواد اولیه در تعطیلی حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد واحدها نقش داشته و باقی مشکلات به عواملی مانند کمبود نقدینگی و فرسودگی ماشینآلات مربوط است.
بنا بر توضیحات مدیرکل صمت، بعضی از کارخانههای تعطیلشده متروکهاند؛ ماشینآلات برخی دیگر اوراق یا منتقل شده و شماری از واحدها نیز به انبار، پارکینگ یا کارگاههای تجاری و صنعتی تغییر کاربری دادهاند. با تعطیلی این کارخانهها، بخشی از فرصتهای شغلی مستقیم و فصلی نیز از میان رفته است؛ هرچند آمار دقیقی از شمار مشاغل ازدسترفته ارائه نشده است.
سقوط کشت پنبه، حلقه نخست بحران
مهمترین عامل کمبود مواد اولیه کارخانهها، کاهش سطح زیر کشت پنبه است. وقتی پنبه کمتری در مزارع تولید شود، کارخانههای پنبهپاککنی نیز وش کمتری برای فرآوری دریافت میکنند و دوره فعالیتشان کوتاهتر میشود.
اما برآوردها درباره سطح زیر کشت فعلی پنبه در گلستان نیز متفاوت است. موسیخانی این میزان را حدود ۱۰ هزار هکتار اعلام میکند و میگوید سطح کشت پنبه در دهه ۷۰ به حدود ۷۰ تا ۸۰ هزار هکتار میرسید.
در مقابل، «اسدالله پاکسرشت»، دبیر انجمن پنبهکاران گلستان، سطح کشت امسال را حدود هفت هزار هکتار میداند و با آمار ۹ هزار هکتاری منتسب به جهاد کشاورزی موافق نیست. زارع نیز سطح زیر کشت سالهای اخیر را در حدود ۱۰ تا ۱۵ هزار هکتار برآورد میکند.
در گزارشهای رسانهای امسال هم ارقام متفاوتی، از حدود شش هزار تا هشت هزار هکتار و بازه پنج تا ۹ هزار هکتار، برای سطح کشت پنبه استان منتشر شده است.
اختلاف به سطح زیر کشت محدود نیست. درباره تعداد کارخانههای فعال نیز ادارهکل صمت از ۹ واحد فعال یا نیمهفعال، موسیخانی از هفت کارخانه فعال و پاکسرشت از شش کارخانه فعال نام میبرند. این تفاوتها در حالی وجود دارد که برنامهریزی برای حمایت از کشاورزان، تأمین مواد اولیه و نوسازی کارخانهها به دادههای دقیق و قابل مقایسه نیاز دارد.
تعیین آمار بهروز، همراه با مشخص کردن سال زراعی و تعریف دقیق «فعال» و «نیمهفعال»، نخستین گام برای سیاستگذاری در زنجیره پنبه گلستان است.
چرا کشاورزان پنبه را کنار میگذارند؟
کاهش کشت پنبه را نمیتوان تنها به کمبود آب یا تغییرات اقلیمی نسبت داد. کشاورزان هنگام انتخاب محصول، درآمد احتمالی، هزینه تولید و اطمینان از فروش را هم در نظر میگیرند. اگر کشت محصولی مانند شالی برای آنها درآمد بیشتری داشته باشد، تغییر الگوی کشت دور از انتظار نیست.
چوپانی، کارخانهدار سابق پنبه، نبود قیمت تضمینی و درآمد کمتر پنبه در مقایسه با محصولاتی مانند گندم، شالی و جو را از عوامل کاهش کشت میداند. او برآورد میکند که درآمد حاصل از برداشت دو تن پنبه در یک هکتار، حدود ۳۶۰ میلیون تومان باشد؛ در حالیکه به گفته او، درآمد برداشت پنج تن شالی از همین مساحت به حدود یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان میرسد. این ارقام برآورد شخصی او از درآمد تولید در سال جاری است.
پاکسرشت نیز معتقد است قیمت پنبه باید به حدود ۳.۵ برابر قیمت گندم برسد تا کشت آن برای کشاورز صرفه اقتصادی داشته باشد. او میگوید کشت پنبه که در گذشته حدود ۵۰ هزار هکتار از اراضی گلستان را دربر میگرفت، اکنون به حدود هفت هزار هکتار رسیده است.
به گفته پاکسرشت، کشت پنبه از مناطق کوهپایهای و میاندشت به اراضی لبشور شمال گلستان و پاییندست گرگانرود منتقل شده است. در بسیاری از مناطق قدیمی تولید پنبه نیز محصولات دیگری جای آن را گرفتهاند.
هزینه تولید و دشواری برداشت
«نوروز مصدق»، کشاورز پنبهکار گلستانی، از عواملی میگوید که هزینه کشت را بالا بردهاند: شیوههای سنتی، خشکسالی، گرانی نهادهها، کیفیت پایین برخی سموم و نیاز به سه تا چهار نوبت سمپاشی در طول فصل.
او میگوید در کردکوی حدود ۲۰۰ هکتار پنبه کشت میشود و عملکرد امسال در زمینهای آبی به چهار تا پنج تن در هکتار رسیده است؛ در زمینهای دیم، عملکرد به یک تن یا کمتر کاهش یافته است.
مصدق از کشاورزی مثال میزند که ۲۰ هکتار پنبه کاشته، اما درآمد حاصل از محصول حتی هزینه بذر را هم پوشش نداده است. به گفته او، کیفیت پنبه برداشتشده نیز در برخی موارد آنقدر پایین بوده که محصول بهعنوان خوراک گوسفند استفاده شده است.
بازار تضمینشده؛ امتیاز محصولات جایگزین
پنبهکاران در کنار شالی و گندم، به کشت سویا و چغندرقند یا احداث باغهای مرکبات هم روی آوردهاند. مصدق میگوید برخی کشاورزان از جایگزینی پنبه با چغندرقند رضایت بیشتری دارند؛ زیرا شرکتهای طرف قرارداد در مراحل کاشت، داشت و برداشت از آنها حمایت میکنند و خرید محصول نیز تضمین شده است.
در مقابل، پنبهکاران برای فروش محصولشان همچنان به دلالان یا کارخانهها وابستهاند. نبود خریدار قطعی و قیمت پیشبینیپذیر، ریسک کشت را برای کشاورز افزایش میدهد.
پنبه کمآببرتر از شالی است؛ اما مزیت بهتنهایی کافی نیست
پاکسرشت مصرف آب پنبه را حدود چهار هزار مترمکعب در هکتار و مصرف آب شالی را حدود ۱۵ هزار مترمکعب در هکتار اعلام میکند. بر اساس این ارقام، پنبه میتواند در مقایسه با شالی محصولی کمآببرتر باشد.
با این حال، مزیت مصرف آب بهتنهایی برای بازگرداندن کشاورزان به کشت پنبه کافی نیست. درآمد قابلقبول، دسترسی به نهادهها، کاهش هزینه برداشت و اطمینان از فروش محصول، در تصمیم کشاورز نقش تعیینکننده دارند.
فرسودگی تجهیزات و رقابت پنبه وارداتی
کمبود وش تنها مشکل کارخانههای پنبهپاککنی نیست. شماری از واحدهای باقیمانده با ماشینآلات قدیمی و فرسوده کار میکنند؛ تجهیزاتی که نوسازی آنها سرمایه قابلتوجهی میخواهد.
زارع میگوید بعضی از ماشینآلات کارخانههای پنبهپاککنی در دهههای ۵۰ و ۶۰ میلادی نصب شدهاند. فعالیت فصلی، بدهی بانکی و فرسودگی تجهیزات نیز سرمایهگذاری برای نوسازی را دشوار کرده است.
«سیدعلی سیدعلوی»، یکی از کارخانهداران پنبه در گلستان، میگوید ظرفیت کارخانهاش تولید دو هزار تن پنبه محلوج است، اما در حال حاضر با حدود یکپنجم ظرفیت کار میکند. به گفته او، هزینه حقوق و مزایای کارکنان در سال، معادل حدود ۱۴ ماه پرداخت حقوق است؛ در حالیکه کارخانه نزدیک به سه ماه فعالیت دارد.
سیدعلوی قدمت ماشینآلات کارخانهاش را حدود ۱۱۰ سال اعلام میکند. او با وجود تأکید بر کیفیت الیاف پنبه گلستان، هزینه تولید و شرایط بازار را از موانع رقابت میداند و میگوید پنبه وارداتی از کشورهایی مانند تاجیکستان، استرالیا و آمریکا دستکم ۱۰ درصد ارزانتر از پنبه داخلی به دست خریدار میرسد.
او واردات پنبه در فصل تولید داخلی و ضعف نظارت بر جابهجایی پنبه میان استانها را نیز به زیان تولیدکنندگان داخلی میداند. این موارد، به گفته او، رقابت را برای پنبهکاران و کارخانههای داخل دشوارتر میکند.
موسیخانی نیز واردات پنبه خام، نخ، پارچه و پوشاک را از عوامل فشار بر زنجیره داخلی میداند. به گفته او، حدود ۵۰ درصد نیاز کارخانههای ریسندگی و بافندگی از خارج تأمین میشود و واردات مواد اولیه و محصولات نساجی میتواند تقاضا برای پنبه داخلی را محدود کند.
او همچنین معتقد است اختصاص ارز ترجیحی به واردات پنبه خام، نخ و منسوجات در سالهای گذشته، واردات را جذابتر کرده است. حذف ارز ترجیحی واردات، از جمله راهکارهای پیشنهادی او برای تقویت توان رقابتی تولید داخلی است.
بحران پنبه به صنایع پاییندستی هم میرسد
پنبهپاککنی نخستین مرحله فرآوری پنبه است. پس از جداسازی الیاف، پنبهدانه نیز به زنجیره روغنکشی و تولید کنجاله وارد میشود. بنابراین کاهش تولید پنبه فقط کارخانههای پنبهپاککنی را متأثر نمیکند؛ صنایع پاییندستی هم برای تأمین مواد اولیه با دشواری روبهرو میشوند.
به گفته موسیخانی، کاهش تولید پنبه خام و پنبهدانه میتواند فعالیت کارخانههای مرتبط را نیز محدود کند. به این ترتیب، افت کشت در مزرعه به کمبود مواد اولیه در کارخانه و سپس کاهش فعالیت بخشهای دیگر زنجیره تولید میانجامد.
احیای پنبه گلستان از مزرعه شروع میشود
زارع میگوید با سطح فعلی کشت پنبه، بازگرداندن همه کارخانههای تعطیلشده به چرخه تولید توجیه اقتصادی ندارد. واحدهای فعال و نیمهفعال کنونی نیز ظرفیت خالی دارند؛ بنابراین پیش از احیای کارخانههای تعطیل، باید تأمین مواد اولیه و مشکلات اقتصادی واحدهای موجود در اولویت قرار گیرد.
او از بررسی برخی پروندهها در کارگروه تسهیل و رفع موانع تولید برای امهال بدهی، تأمین سرمایه در گردش و نوسازی تجهیزات خبر میدهد. با این حال، احیای کارخانهها را محدود و موردی میداند. بازگشت یک واحد به تولید، به گفته او، باید بر پایه میزان سرمایهگذاری موردنیاز و مقدار پنبه قابل تأمین انجام شود.
موسیخانی قیمت مناسب خرید پنبه، مکانیزاسیون و کاهش هزینه برداشت را از پیششرطهای بازگشت کشاورزان به کشت این محصول میداند. به گفته او، قیمت بالای کمباینهای پنبهچین، کمبود نیروی کار، آفات و هزینه سمپاشی، مخارج تولید را افزایش دادهاند.
پاکسرشت نیز بر یکپارچهسازی اراضی و اصلاح شیوه برداشت تأکید دارد. به گفته او، در برداشت سنتی برگ و ساقه گیاه، غوزه بازنشده و پنبه مرطوب ممکن است با محصول مخلوط شود و کیفیت پنبه تحویلی به کارخانه را پایین بیاورد.
آینده زنجیره پنبه در گرو اتصال مزرعه و کارخانه
تعطیلی کارخانههای پنبهپاککنی را نمیتوان جدا از وضعیت مزارع و اقتصاد تولید بررسی کرد. کارخانهای که مواد اولیه کافی ندارد، با نوسازی ماشینآلات بهتنهایی به فعالیت پایدار نمیرسد. از سوی دیگر، کشاورزی که بازار خرید مطمئن و درآمد قابل پیشبینی ندارد، انگیزهای برای بازگشت به کشت پنبه نخواهد داشت.
گلستان هنوز کشاورزان باتجربه، زیرساختهای صنعتی و تعدادی کارخانه فعال و نیمهفعال دارد. اما احیای زنجیره پنبه، به برنامهای نیاز دارد که کشت، خرید محصول، فرآوری و صنایع پاییندستی را در کنار هم ببیند؛ برنامهای که با آمار دقیق آغاز شود و برای کشاورز و کارخانه، چشمانداز اقتصادی روشنی بسازد./ پیام ما