گورخرهای آسیایی در سه استان؛ چرا «بهرام گور» دیگر کافی نیست؟
گورخر آسیایی در فارس، یزد و کرمان با تهدید خشکسالی، دام و جاده روبهروست. چرا تشکیل کارگروه بیناستانی برای حفاظت از آن ضروری شده است؟
تردد گورخرهای آسیایی میان فارس، یزد و کرمان حالا به یکی از جدیترین چالشهای حفاظتی کشور تبدیل شده است؛ چالشی که کارشناسان میگویند اگر برای آن کارگروه بیناستانی تشکیل نشود، این گونه ارزشمند در مسیرهای ناامن، جادهها و تعارضهای انسانی بیش از گذشته آسیب خواهد دید.
در حالی که جمعیت گورخر آسیایی در بخشهایی از زیستگاههای جنوبی و مرکزی ایران پراکنده شده، مسئولان محیطزیست میگویند حفاظت از این گونه دیگر با یک منطقه و یک استان ممکن نیست. فشار دام، خشکسالی، جادههای عبوری، معادن فعال و ناامنی کریدورهای مهاجرتی باعث شده سرنوشت این گونه به همکاری همزمان فارس، یزد و کرمان گره بخورد.
پراکندگی گورخرها؛ از قطرویه تا قرهتپه و ریگ سفید
گزارشهای میدانی نشان میدهد گورخر آسیایی در سالهای اخیر از محدوده اصلی خود در منطقه بهرام گور فراتر رفته و به زیستگاههایی در استان یزد و کرمان نیز رسیده است. در این میان، پارک ملی قطرویه در فارس، منطقه شکارممنوع قرهتپه در یزد و محدوده ریگ سفید در کرمان از مهمترین نقاط تردد و توقف این گونه به شمار میروند.
کارشناسان محیطزیست میگویند این جابهجاییها از یک سو نشانه افزایش جمعیت است، اما از سوی دیگر میتواند به معنای فشار بر ظرفیت برد زیستگاه و افزایش خطر تلفات باشد. وقتی گورها برای یافتن آب و علوفه ناچار به جابهجایی میشوند، احتمال برخورد با جاده، شکار غیرمجاز و تعارض با مزارع کشاورزی بیشتر میشود.
خشکسالی، دام و جاده؛ سه تهدید اصلی برای گورخر آسیایی
یکی از اصلیترین دلایل پراکندگی گورخر آسیایی، خشکسالیهای پیاپی و کاهش پوشش گیاهی در زیستگاههای طبیعی است. خشک شدن دشتها و ضعیف شدن مرتع، گورها را به سمت نقاط امنتر و دارای آب سوق داده؛ اما همین تمرکز، خود به تخریب بیشتر پوشش گیاهی انجامیده است.
در کنار خشکسالی، حضور دام و سگهای گله نیز فشار قابلتوجهی بر حیاتوحش وارد میکند. از سوی دیگر، جاده آسفالته نیریز به سیرجان که از دل دشت میگذرد، به یکی از کریدورهای خطرناک رفتوآمد گورخر آسیایی تبدیل شده است. کارشناسان میگویند همین مسیرها هر ساله زمینهساز تلفات بیشتری میشوند.
چرا تشکیل کارگروه بیناستانی ضروری شده است؟
رئیس اداره حفاظت و مدیریت حیاتوحش اداره کل حفاظت محیطزیست فارس تأکید میکند که حفاظت از گورخر آسیایی دیگر با اقدامات نقطهای جواب نمیدهد. به گفته او، زمانی که جمعیت این گونه از یک محدوده فراتر میرود، باید مدیریت زیستگاه و کریدورهای مهاجرتی نیز در سطحی فراتر از مرزهای استانی انجام شود.
بر همین اساس، پیشنهاد تشکیل کارگروه ملی حفاظت از گورخر با مشارکت استانهای فارس، یزد، کرمان و حتی سمنان مطرح شده است. هدف این کارگروه، هماهنگسازی اقدامات حفاظتی، ایمنسازی مسیرهای عبور، تقویت گشتها، و مدیریت مشترک منابع آب و زیستگاههاست.
«بهرام گور» دیگر کافی نیست؛ حفاظت باید منطقهای شود
عنوان تاریخی «بهرام گور» سالها با این گونه گره خورده، اما کارشناسان میگویند برای حفاظت از گورخر آسیایی دیگر نمیتوان فقط به یک زیستگاه یا یک عنوان نمادین تکیه کرد. در واقع، بقای این گونه به شبکهای از زیستگاهها، کریدورها و همکاریهای بیناستانی وابسته است.
به گفته مسئولان، اگر جمعیت گورها در یک نقطه متمرکز بماند، هم زیستگاه فرسوده میشود و هم خطر آسیبپذیری در برابر خشکسالی و تعارض انسانی افزایش مییابد. بنابراین، پراکندگی کنترلشده و حفاظت هماهنگ، راهحل اصلی برای نجات این گونه است.
اقدامات انجامشده در قطرویه و خاتم چه بود؟
در پارک ملی قطرویه، بخشی از چشمهها مرمت شده، منابع آبی قدیمی بازسازی شده و تانکرهای جدید آب نیز نصب شدهاند. این اقدامات باعث شده شرایط زیستگاه تا حدی بهبود پیدا کند و بخشی از فشار بر جمعیت گورخر آسیایی کاهش یابد.
در شهرستان خاتم نیز تلاشهایی برای ایجاد کریدور امن میان قرهتپه و شمال منطقه بهرام گور انجام شده است. گسترش منطقه شکارممنوع، استقرار نیروهای گشت، تجهیز خودرو و موتورسیکلت، لایروبی چشمهها و بازسازی آبانبارها از جمله اقداماتی بوده که به افزایش امنیت زیستگاه کمک کرده است.
تعارض با کشاورزی؛ چالشی که باید مدیریت شود
با ماندگار شدن بخشی از جمعیت گورخر آسیایی در قرهتپه، ورود این حیوان به مزارع کشاورزی افزایش یافته است. این موضوع هرچند خسارتهایی برای کشاورزان ایجاد کرده، اما مسئولان میگویند مردم منطقه تاکنون همکاری خوبی در حفظ حیاتوحش داشتهاند و از کشتن یا آسیب زدن به گورها خودداری کردهاند.
به باور محیطزیستبانان، راهحل این تعارض نه حذف گورخر، بلکه مدیریت درست اراضی، تأمین آب در نقاط مناسب، و کاهش فشار دام بر مراتع است. در غیر این صورت، هم کشاورزی آسیب میبیند و هم زیستگاه گورخر آسیایی بیشتر فرسوده میشود.
آمار چه میگوید؟
طبق اعلام مسئولان محیطزیست فارس، آخرین آمار ثبتشده نشان میدهد در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۱۵۶ رأس گورخر آسیایی در این پهنه زیستی حضور داشتهاند؛ جمعیتی که در فارس، یزد و کرمان پراکنده است، اما بخش عمده آن هنوز در منطقه بهرام گور زندگی میکند.
کاهش یا افزایش این عدد، تنها یک آمار ساده نیست؛ این رقم نشاندهنده وضعیت سلامت زیستگاه، شدت فشارهای انسانی و میزان موفقیت برنامههای حفاظتی است. به همین دلیل، کارشناسان تأکید میکنند که بدون همکاری سهجانبه و تأمین اعتبار، حفظ این گونه با چالش جدی روبهرو خواهد بود.
مسئولیت اجتماعی صنایع؛ راهی برای تأمین بخشی از هزینه حفاظت
مدیرکل حفاظت محیطزیست فارس معتقد است اجرای برنامه مدیریتی منطقهای برای حفاظت از گورخر آسیایی نیازمند منابع مالی پایدار است. در شرایطی که بودجههای دولتی محدود است، استفاده از ظرفیت مسئولیت اجتماعی صنایع مستقر در منطقه میتواند بخشی از هزینههای حفاظت، تجهیز پاسگاهها و تقویت پایش را تأمین کند.
او تأکید میکند که حفاظت از تنوع زیستی، فقط وظیفه سازمان محیطزیست نیست و همه بخشها باید در آن نقش داشته باشند؛ از دستگاههای اجرایی گرفته تا صنایع و جوامع محلی.
آینده گورخر آسیایی به همکاری سه استان بستگی دارد
واقعیت این است که گورخر آسیایی امروز دیگر فقط یک گونه در یک منطقه حفاظتشده نیست؛ بلکه مسئلهای فرامنطقهای است که فارس، یزد و کرمان را به یکدیگر پیوند میدهد. خشکسالی، دام، جاده، معدن و شکار غیرمجاز، این گونه را در معرض خطر قرار دادهاند و تنها راه عبور از این بحران، مدیریت مشترک و مستمر است.
کارشناسان میگویند اگر کارگروه بیناستانی با برنامهای مشخص، بودجه پایدار و حفاظت از کریدورها همراه شود، هنوز میتوان برای آینده این گونه امید داشت؛ اما تأخیر بیشتر، هزینههای جبرانناپذیری به همراه خواهد داشت.
