آشنایی ۵۰ نفر از اعضای خانه فرهنگ اوج با جنگلهای کهن هیرکانی و مسئولیت شهروندان در قبال طبیعت
آشنایی ۵۰ نفر از اعضای خانه فرهنگ اوج گرگان با جنگلهای کهن هیرکانی، تنوع درختان و مسئولیت شهروندان در حفاظت از طبیعت.
گرگان: در راستای برنامههای آموزشی و فرهنگی خانههای فرهنگ شهرداری گرگان و با هدف افزایش شناخت و مسئولیتپذیری شهروندان نسبت به میراث طبیعی منطقه، کلاس آموزشی «آشنایی با جنگلهای کهن هیرکانی و اهمیت حفاظت از آن» روز یکشنبه، اول شهریورماه ۱۴۰۵، در محل خانه طبیعت شهرداری گرگان برگزار شد.
این برنامه با تدریس محمداسماعیل اسدی، پژوهشگر و فعال حوزه محیطزیست و کشاورزی حفاظتی، و با حضور حدود ۵۰ نفر از بانوان عضو خانه فرهنگ اوج، واقع در چالهباغ گرگان، برگزار شد.
در این نشست، شرکتکنندگان در فضایی صمیمی و تعاملی با تاریخ طبیعی، ویژگیهای بومشناختی و ارزشهای بیبدیل جنگلهای هیرکانی آشنا شدند و درباره این پرسش مهم گفتوگو شد که ما بهعنوان شهروندان چه رابطهای با جنگل داریم و در قبال حفظ این میراث زنده چه مسئولیتی بر عهده ماست؟
هیرکانی؛ موزه زنده تنوع درختان
یکی از بخشهای مهم این کلاس، معرفی گونههای مختلف درختی جنگلهای هیرکانی بود؛ جنگلهایی که تنوع گونهای آنها حاصل میلیونها سال تکامل و سازگاری با شرایط اقلیمی و جغرافیایی منطقه است.
در این برنامه، از بلوط بلندمازو بهعنوان یکی از درختان شاخص و ارزشمند جنگلهای هیرکانی یاد شد؛ درختی تنومند و دیرزیست که میتواند به ارتفاع قابلتوجهی برسد و با ایجاد تاجپوشش گسترده، در شکلگیری ساختار جنگل نقش مهمی داشته باشد. میوه بلوط نیز بخشی از زنجیره غذایی بسیاری از جانوران جنگل را تشکیل میدهد.
افراها نیز از دیگر درختان زیبای هیرکانی هستند که تنوع قابلتوجهی در این جنگلها دارند. در این میان، گونههایی مانند افرا پلت و افرا شیردار با شکل برگ و میوههای بالدار خود قابل تشخیصاند. آشنایی با همین ویژگیهای ساده میتواند نگاه شهروندان را از یک «درخت سبز» به یک گونه مشخص با ویژگیهای زیستی و نقشی ویژه در اکوسیستم تغییر دهد.
در ادامه، درباره اوجا نیز توضیح داده شد؛ درختی از تیره نارون که در بخشهایی از جنگلهای هیرکانی حضور دارد و بهعنوان یکی از اجزای ارزشمند تنوع درختی این جنگلها شناخته میشود.
انجیلی از دیگر گونههای شاخص هیرکانی بود که در این کلاس مورد توجه قرار گرفت. این درخت با برگهای زیبا و رنگآمیزی چشمگیر پاییزی خود، یکی از شناختهشدهترین و زیباترین عناصر جنگلهای شمال ایران است. انجیلی همچنین از نظر بومشناختی، بخش مهمی از ساختار طبیعی جنگلهای هیرکانی محسوب میشود.
خرمندی نیز از گونههای ارزشمند این جنگلهاست که میوه آن برای حیاتوحش اهمیت دارد. در کنار این گونهها، از درختان و گونههای دیگری همچون ممرز، توسکا، نمدار، زبانگنجشک و شمشاد هیرکانی نیز بهعنوان بخشی از تنوع گیاهی ارزشمند جنگلهای شمال ایران یاد شد.
در این بخش تأکید شد که ارزش جنگل هیرکانی تنها به تعداد درختان آن محدود نمیشود؛ بلکه ارتباط میان گونههای مختلف درختی، درختچهها، گیاهان علفی، قارچها، حشرات، پرندگان و پستانداران است که یک بومسازگان پیچیده و زنده را شکل میدهد.
جنگل فقط درخت نیست
در ادامه کلاس، اسدی با تأکید بر اینکه «جنگل فقط مجموعهای از درختان نیست»، درباره نقش جنگل در حفاظت از خاک، تنظیم چرخه آب، کاهش رواناب و فرسایش، تعدیل دما، ذخیره کربن، ایجاد زیستگاه برای حیاتوحش و حفظ تنوع زیستی توضیحاتی ارائه کرد.
شرکتکنندگان همچنین با این واقعیت آشنا شدند که یک درخت پیر و تنومند در جنگل، فقط یک درخت نیست؛ بلکه میتواند بخشی از یک شبکه پیچیده زیستی باشد که در طول دهها و حتی صدها سال شکل گرفته است. بنابراین، از دست رفتن یک درخت کهنسال میتواند به معنای از دست رفتن بخشی از تاریخ طبیعی و زیستی یک زیستبوم باشد.
رابطه دوسویه انسان و طبیعت
یکی از محورهای اصلی این برنامه، ایجاد ارتباطی دوسویه میان انسان و طبیعت بود. در این نگاه، انسان تنها استفادهکننده از منابع طبیعی نیست، بلکه خود نیز عضوی از بومسازگان و در برابر حفظ آن مسئول است.
در همین چارچوب، درباره رفتارهای ساده اما مؤثر شهروندان هنگام حضور در جنگل گفتوگو شد؛ از جمله خودداری از ریختن زباله، روشن کردن آتش روی سطح خاک جنگل، آسیب زدن به درختان و پوشش گیاهی، ایجاد مزاحمت صوتی برای حیاتوحش و خارج کردن عناصر طبیعی از جنگل.
همچنین بر اهمیت آموزش کودکان و نوجوانان و ایجاد ارتباط عاطفی و آگاهانه آنان با طبیعت تأکید شد؛ زیرا حفاظت پایدار از جنگلها بدون شکلگیری فرهنگ عمومی حفاظت از طبیعت امکانپذیر نخواهد بود.
حفاظت از هیرکان؛ مسئولیتی همگانی
در بخش پایانی برنامه تأکید شد که حفاظت از جنگلهای کهن هیرکانی صرفاً وظیفه سازمانهای دولتی، کارشناسان منابع طبیعی یا محیطزیست نیست. شهروندان، خانوادهها، مدارس، تشکلهای مردمنهاد، رسانهها و مراکز فرهنگی همگی میتوانند در افزایش آگاهی عمومی و کاهش فشار بر طبیعت نقش داشته باشند.
برگزاری چنین کلاسهایی در خانههای فرهنگ میتواند گامی مؤثر در تبدیل «شناخت طبیعت» به «احساس مسئولیت در قبال طبیعت» باشد؛ زیرا شهروندی که درختان جنگل، ارزش آنها و نقششان در زندگی خود را بشناسد، با احتمال بیشتری برای حفاظت از آنها احساس مسئولیت خواهد کرد.
این برنامه در راستای اهداف خانههای فرهنگ شهرداری گرگان، از جمله ارتقای فرهنگ عمومی، ارائه آموزشهای عمومی به شهروندان، ایجاد زمینه رشد و شکوفایی استعدادها، افزایش نشاط و امید اجتماعی و تقویت مشارکت شهروندان در جامعه برگزار شد.
جنگلهای هیرکانی میراثی هستند که در طول میلیونها سال شکل گرفتهاند و امروز امانتی در اختیار ما قرار دارند. شناختن درختان هیرکانی، شناختن بخشی از هویت طبیعی سرزمین ماست و حفاظت از آنها، مسئولیتی است که از هر شهروند آغاز میشود.
