معمای لاشه نهنگ در ساحل کلبه هور؛ چرا فرصت تحقیقات علمی از دست رفت؟
لاشه نهنگ بدون دندان در ساحل کلبه هور کیش به‌سرعت دفن شد. چرا فرصت‌های تحقیقاتیِ حیاتی برای پایش سلامت خلیج فارس از دست رفت؟
بار دیگر امواج خلیج فارس، پیکر بی‌جان یک غول دریایی را به ساحل کلبه هور کیش هدیه دادند؛ اما این بار، برخلاف همیشه، پیش از آنکه دانشمندان فرصتی برای رمزگشایی از مرگ مرموز این نهنگ بدون دندان داشته باشند، لاشه با سرعتی بحث‌برانگیز دفن شد. این رخداد دوباره یک پرسش کلیدی را پیش روی فعالان محیط‌زیست قرار داده است: آیا ما در حال از دست دادن فرصت‌های طلایی برای شناخت سلامتِ در حال افولِ خلیج فارس هستیم یا تنها با یک فقدانِ امکانات فنی روبه‌روایم؟
وقتی مرگ نهنگ، ناگفته باقی می‌ماند
صبح جمعه، ۱۵ آبان، خبر کشف لاشه یک نهنگ «بدون دندان» (Baleen whales) در سواحل غربی جزیره کیش، سکوت ساحل کلبه هور را شکست. این دومین اتفاق مشابه در کمتر از دو ماه اخیر است که در سواحل هرمزگان رخ می‌دهد. با این تفاوت که در مورد پیشین در ساحل چارک، برخورد با شناورها عامل قطعی مرگ اعلام شد، اما در کیش، داستان به گونه‌ای دیگر رقم خورد.
لاشه نهنگ بدون دندان بلافاصله پس از رویت، با ماشین‌آلات سنگین در ساحل دفن شد. مریم محمدی، رئیس اداره محیط‌زیست سازمان منطقه آزاد کیش، معتقد است که به دلیل فساد بالای بافت‌ها، علت دقیق مرگ قابل تشخیص نبود. با این حال، کارشناسان حوزه پستانداران دریایی نگاه متفاوتی به این فرآیند «دفن سریع» دارند.
چرایی اهمیت مطالعه لاشه‌ها؛ فراتر از تعیین علت مرگ
بسیاری تصور می‌کنند کالبدشکافی نهنگ تنها برای یافتن دلیل مرگ است، اما استاندارد جهانی NOAA (اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا) چیز دیگری می‌گوید. حتی در مراحل پیشرفته تجزیه (کد ۳ و ۴ پوسیدگی)، لاشه نهنگ می‌تواند یک «آزمایشگاه زنده» باشد.
از بررسی این لاشه‌ها می‌توان به داده‌های حیاتی زیر دست یافت:
- میزان آلاینده‌های دریایی: ردپای مواد سمی و نفتی در بافت‌های چربی.
- ژنتیک و گونه‌شناسی: درک بهتر از مهاجرت و پراکندگی نهنگ‌ها در خلیج فارس.
- وضعیت انگل‌ها و بیماری‌ها: بررسی چرخه‌های زیستی و سلامت اکوسیستم.
- تغییرات اقلیمی: تأثیر دمای آب بر سلامت پستانداران دریایی.
وقتی لاشه به سرعت دفن می‌شود، تمام این «شناسنامه بیولوژیک» برای همیشه در خاک دفن می‌شود و جامعه علمی از پاسخ به پرسش‌های بزرگ درباره سلامت خلیج فارس محروم می‌ماند.
شکاف تجهیزاتی؛ پاشنه آشیل حفاظت از حیات‌وحش دریایی
هاله عابدی، مدیرعامل انجمن مردم‌نهاد «میداف»، معتقد است چالش اصلی فراتر از تصمیم‌گیری لحظه‌ای است؛ ما با یک فقدان زیرساختی جدی در کشور مواجهیم. او در گفتگو با خبرنگاران می‌گوید: «با درصد فسادی که در لاشه دیده شد، نمونه‌برداری دشوار بود، اما این به آن معنا نیست که کار تمام شده است. مشکل اصلی اینجاست که ما تجهیزات لازم برای نمونه‌برداری استاندارد و آزمایشگاه‌های تخصصی برای تحلیل سریع نداریم.»
آلودگی‌های نفتی و شیمیایی در خلیج فارس، موضوعی است که سال‌هاست فعالان محیط‌زیست را نگران کرده است. اما بدون پایش‌های منظم و نمونه‌برداری‌های فوری از لاشه موجودات، نمی‌توان به صورت قطعی مدعی شد که آیا این مرگ‌ومیرها ناشی از فعالیت‌های صنعتی است یا دلایل طبیعی دارند.
آیا راهکار جایگزینی وجود دارد؟
پروتکل‌های بین‌المللی تاکید دارند که برای بررسی لاشه، حتماً نیازی به انتقال آن به آزمایشگاه نیست. محققان می‌توانند در همان محلِ به گل نشستن، بافت‌برداری از پوست، چربی، عضلات و بالین را انجام دهند. این کار حتی اگر به کشف علت قطعی مرگ منجر نشود، بانک اطلاعاتی ارزشمندی برای آیندگان می‌سازد.
سخن پایانی:
سواحل ایران در خلیج فارس به عنوان یک کریدور زیستی مهم، بیش از هر زمان دیگری به تجهیزات پیشرفته مدیریت حیات‌وحش دریایی نیاز دارد. نهنگ‌ها پیام‌آورانِ سلامت دریا هستند؛ اگر صدای آن‌ها را نشنویم و مرگشان را تنها با دفن‌کردن «مدیریت» کنیم، باید منتظر باشیم که رازهای تلخ‌تری از آلودگی‌های پنهان دریا، روزی گریبان اکوسیستم و در نهایت اقتصاد ساحلی ما را بگیرد.
