گردشگری جهان در حال بازنگری نقش و حقوق کودکان است
نقش کودکان در گردشگری جهان در حال تغییر است؛ از انتخاب مقصد و تجربه موزهها تا حق مشارکت و امنیت. گزارشی از روندها و چالشهای گردشگری کودک.
کودکان دیگر فقط همراه خانواده در سفر نیستند؛ آنها در انتخاب مقصد، تجربه موزهها و شکلگیری برنامههای فرهنگی نقش دارند. اما صنعت گردشگری تا چه اندازه صدای کودکان را در طراحی خدمات و سیاستهای حفاظتی میشنود؟ تجربههای تازه در ابوظبی و ایتالیا، همراه با پژوهشهای جهانی، از تغییری تدریجی خبر میدهند؛ تغییری که فقط با سرگرمی کودک کامل نمیشود و باید آموزش، مشارکت و امنیت او را هم در بر بگیرد.
گردشگری کودک در سالهای اخیر فراتر از سفرهای خانوادگی و تفریحات ویژه خردسالان رفته است. در این نگاه، کودکان مخاطبان مستقل خدمات گردشگری و ذینفعان این صنعتاند؛ گروهی که حق دارند بیاموزند، نظر بدهند و در محیطی امن از جاذبههای فرهنگی و طبیعی دیدن کنند.
بااینحال، فراهم کردن امکانات تفریحی برای جذب خانوادهها بهتنهایی به معنای رعایت حقوق کودکان نیست. مقصدی که خانوادهها را هدف میگیرد، ممکن است همچنان در طراحی مسیرهای بازدید، محتوای موزهها و فعالیتهای فرهنگی نیازهای کودکان را نادیده بگیرد.
موزهها؛ مقصدی برای کاوشگران کوچک
یکی از نمونههای تازه توجه به تجربه کودکان، برنامهای مشترک میان وزارت خانواده امارات متحده عربی و نهاد امور اوایل کودکی ابوظبی است. این برنامه با عنوان «ماجراجوییهای موزهای برای کاوشگران کوچک»، کودکان سه تا ۱۵ساله را به بازدید تعاملی از موزه تاریخ طبیعی ابوظبی و موزه ملی زاید دعوت میکند.
کودکان در این طرح با دفترچههای فعالیت و چالشهای آموزشی، با طبیعت و میراث فرهنگی امارات آشنا میشوند. برگزارکنندگان در مرحله نخست جذب حدود دو هزار کودک را هدفگذاری کردهاند و در صورت موفقیت، قصد دارند برنامه را سالانه برگزار کنند.
اهمیت این تجربه در آن است که کودک از بازدیدکنندهای منفعل به مشارکتکنندهای فعال تبدیل میشود؛ فرصتی برای کشف، پرسشگری و تعامل با موضوعات فرهنگی و طبیعی.
ایتالیا نیز از ۱۳ تا ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶ رویداد «ماجراجویی میان صفحات؛ در موزه کتاب بخوانیم» را در حدود ۱۰۰ موزه و مرکز فرهنگی برگزار کرد. کتابخوانی، کارگاههای خلاقانه، دیدار با نویسندگان و تصویرگران و بازدیدهای خانوادگی، بخشی از برنامه بود. برخی فعالیتها با ترجمه به زبان اشاره ایتالیایی اجرا شدند تا کودکان ناشنوا نیز امکان مشارکت داشته باشند.
این تجربهها نشان میدهند موزه میتواند علاوه بر نگهداری و نمایش آثار، فضایی برای یادگیری و تعامل باشد. در چنین رویکردی، نیازهای کودکان باید در انتخاب فعالیتها، شیوه روایت آثار و دسترسپذیری محیط موزه دیده شود.
کودکان در انتخاب مقصد سفر نقش دارند
نقش کودکان در گردشگری به برنامههای آموزشی و فرهنگی محدود نیست. آنها میتوانند بر تصمیم خانواده برای انتخاب مقصد، اقامتگاه و فعالیتهای سفر اثر بگذارند.
براساس گزارشی درباره روندهای سفر خانوادگی که انجمن سفر آسیا و اقیانوسیه با همکاری تریپادوایزر در اکتبر ۲۰۲۶ منتشر کرد، ۸۰ درصد کودکان یک تا ۱۷ساله در انتخاب مقصد سفر خانواده تأثیر دارند. در ۴۲ درصد موارد، نقش کودکان در این تصمیم اصلی است و ۷۰ درصد آنها در جستوجو و شکلگیری ایده سفر مشارکت میکنند.
همچنین ۸۳ درصد والدین دستکم یک بار به درخواست فرزندشان از بودجه پیشبینیشده برای سفر فراتر رفتهاند. این آمارها جایگاه کودکان را در بازار سفرهای خانوادگی نشان میدهد، اما نباید مشارکت آنها را فقط از منظر بازاریابی و افزایش هزینهکرد بررسی کرد.
اگر صنعت گردشگری نقش کودکان را در انتخاب مقصد به رسمیت میشناسد، باید به علاقهها و دیدگاههایشان نیز توجه کند. اهمیت اقتصادی کودکان در سفر خانوادگی باید با پذیرش حق اظهارنظر و مشارکت آنان همراه باشد.
موزهها تا چه اندازه کودکمحورند؟
با وجود افزایش برنامههای ویژه کودکان، پژوهشها از کاستیهای موزهها در فراهم کردن تجربهای متناسب با نیاز این گروه سنی حکایت دارند.
پژوهشی در سال ۲۰۲۶، ۱۰۰ موزه هنری پربازدید جهان را بررسی کرده است. بر اساس نتایج این مطالعه، ۵۲ درصد موزهها تور ویژه خانوادهها یا کودکان دارند و ۵۸ درصد امکاناتی مانند نقشه تعاملی یا راهنمای مخصوص کودکان ارائه میکنند. در مقابل، فقط هفت درصد آنها توضیحاتی متناسب با این مخاطبان دارند؛ برای مثال، از زبانی ساده و قابلفهم استفاده میکنند.
این یافتهها نشان میدهد تور خانوادگی یا چند کارگاه آموزشی بهتنهایی موزه را کودکمحور نمیکند. کودک باید بتواند با آثار ارتباط برقرار کند، پرسش بپرسد و اطلاعات را متناسب با سن و تجربه خود دریافت کند. طراحی مسیر بازدید، دسترسپذیری، نحوه ارائه اطلاعات و فرصت مشارکت، همگی در شکلگیری تجربهای معنادار مؤثرند.
یادگیری با تجربه، روایت و گفتوگو
پژوهشی که نوامبر ۲۰۲۶ در نشریه «سالنامه پژوهشهای گردشگری» منتشر شد، مسیر یادگیری کودکان ۱۱ تا ۱۳ساله را در تورهای فرهنگی ترکیه بررسی کرده است. نتایج این مطالعه دوساله نشان میدهد یادگیری کودکان معمولاً از تجربههای حسی و ملموس شروع میشود و بهتدریج به درک مفاهیم انتزاعی میرسد.
براساس این پژوهش، خاطرات عاطفی و تجربههای شخصی ممکن است بیش از جزئیات اطلاعاتی در ذهن کودکان باقی بمانند. عکسها نیز میتوانند به یادآوری و بازاندیشی درباره تجربه بازدید کمک کنند.
این یافتهها برای طراحی برنامههای گردشگری میراث فرهنگی اهمیت دارد. بازدید کودک از موزه یا محوطه تاریخی نباید به شنیدن اطلاعات فشرده و حفظ تاریخها محدود شود. تجربه دیداری، بازی، روایت و گفتوگو میتوانند ارتباط کودکان با میراث فرهنگی را عمیقتر کنند.
امنیت کودکان؛ مسئولیتی فراتر از خانوادهها
در کنار آموزش و سرگرمی، حفاظت از کودکان از مهمترین مسئولیتهای صنعت گردشگری است. ائتلاف «آنلاک فیوچرز» در اکتبر ۲۰۲۶ راهنمایی عملی برای حفاظت از کودکان در بخشهای سفر، تفریح و سرگرمی منتشر کرد. این راهنما با همکاری دفتر نماینده ویژه دبیرکل سازمان ملل متحد در امور خشونت علیه کودکان، اکپت اینترنشنال و شورای جهانی سفر و گردشگری تهیه شده است.
بررسی بیش از ۵۰ سازمان در ۲۵ کشور، فاصله میان آگاهی و اقدام عملی را نشان میدهد. ۷۰ درصد پاسخدهندگان گفتهاند صنعت آنها از ضرورت حفاظت از کودکان آگاه است، اما فقط ۴۰ درصد سیاستها و فرایندهای رسمی برای این کار دارند. همچنین ۴۸ درصد، کمبود تخصص را مهمترین مانع اجرای اقدامات حفاظتی دانستهاند.
مشارکت کودکان در تدوین این سیاستها نیز محدود بوده است: فقط یک سازمان از هر ۱۰ سازمان هنگام طراحی سیاستهای حفاظتی نظر خود کودکان را جویا شده است. این موضوع نشان میدهد حتی برنامههایی که برای حمایت از کودکان تدوین میشوند، ممکن است بدون شنیدن صدای خود آنها شکل بگیرند.
حفاظت از کودکان باید در همه مراحل سفر، از طراحی خدمات تا اقامت، حملونقل و فعالیتهای تفریحی، در نظر گرفته شود. خانوادهها تنها مسئول این موضوع نیستند؛ هتلها، آژانسهای مسافرتی، موزهها، برگزارکنندگان تور و نهادهای سیاستگذار نیز در ایجاد محیطی امن سهم دارند.
کودکان جوامع میزبان؛ سوی دیگر گردشگری
نگاه به گردشگری کودک زمانی کامل میشود که وضعیت کودکان ساکن مقصدها نیز بررسی شود. توسعه گردشگری میتواند برای جوامع محلی فرصتهای اقتصادی و آموزشی ایجاد کند، اما در نبود حمایتهای لازم، کودکان این جوامع ممکن است در معرض کار و بهرهکشی قرار بگیرند.
گردشگری پرورشگاهی یکی از موضوعات بحثبرانگیز در این زمینه است. در این الگو، گردشگران برای بازدید یا فعالیت داوطلبانه به مراکز نگهداری کودکان میروند. منتقدان درباره پیامدهای این بازدیدها برای حریم خصوصی، امنیت و سلامت روانی کودکان هشدار میدهند.
مقالهای که ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶ در رسانه تخصصی گردشگری «NRIT» منتشر شد، استدلال میکند که نیت خیرخواهانه گردشگران لزوماً به نتیجهای مثبت نمیانجامد و بازدید از مراکز نگهداری ممکن است به تداوم بهرهکشی کمک کند. این مقاله، حمایت از خانوادهها، تقویت آموزش و ایجاد فرصتهای اقتصادی برای جوامع محلی را جایگزین مناسبتری میداند.
نمونه دیگر، همکاری دولت بوتسوانا با بخش گردشگری برای گسترش خدمات آموزش و مراقبت دوران کودکی در مناطق دورافتاده و وابسته به گردشگری است. یونیسف در اوت ۲۰۲۶ از این برنامه خبر داد؛ طرحی که هدف آن بهبود دسترسی کودکان به آموزش اولیه و تقویت زیرساختهای مرتبط است.
این نمونهها یادآوری میکنند که منافع گردشگری میتواند فراتر از درآمد کسبوکارها تعریف شود و به بهبود زندگی ساکنان مقصد نیز کمک کند. بنابراین، ارزیابی موفقیت گردشگری فقط با شمار بازدیدکنندگان و میزان درآمد کامل نیست؛ تأثیر آن بر زندگی کودکان و دیگر گروههای محلی هم اهمیت دارد.
کودکان؛ غایبان پژوهشهای گردشگری
با وجود تجربههای تازه در برخی مقصدها، حضور کودکان در پژوهشهای گردشگری همچنان محدود است. مطالعهای که ۱۸ فوریه ۲۰۲۶ در نشریه «پژوهشهای بینالمللی گردشگری» منتشر شد، ۶۷ مقاله تجربی را مرور کرده و به کمرنگ بودن کودکان بهعنوان ذینفعان فعال این صنعت اشاره دارد.
پژوهشگران تأکید میکنند کودکان فقط همراه والدین یا مصرفکننده خدمات گردشگری نیستند. آنها گروهی مستقلاند و تجربهها و دیدگاههایشان باید در پژوهشها و سیاستگذاریها لحاظ شود.
این موضوع در طراحی مقصدها نیز اهمیت دارد. شهر مناسب کودکان فقط به شهربازی و امکانات تفریحی نیاز ندارد؛ دسترسی ایمن، مسیرهای قابلاستفاده، خدمات فرهنگی متناسب با سن، امکان حضور در فضاهای عمومی و توجه به نیازهای کودکان دارای معلولیت نیز ضروری است. موزه یا محوطه تاریخی کودکمحور هم باید فراتر از آسان کردن بازدید خانوادهها، امکان ارتباط واقعی کودکان با میراث را فراهم کند.
تجربههای ابوظبی و ایتالیا، پژوهشهای مربوط به موزهها و یادگیری فرهنگی و راهنماهای تازه حفاظت از کودکان، از تغییر تدریجی نگاه به گردشگری کودک خبر میدهند. بااینحال، این تغییر زمانی پایدار میشود که برنامهها متناسب با سن کودکان باشند، امنیت و حقوق آنان را تضمین کنند و برای مشارکتشان در تصمیمگیری جا باز کنند.
کودک در گردشگری فقط ابزاری برای جذب خانوادهها و افزایش درآمد مقصد نیست. او حق دارد بیاموزد، کشف کند، پرسش بپرسد و نظر بدهد؛ و در محیطی امن با میراث فرهنگی و طبیعی ارتباط بگیرد.
منابع گزارش
- خبر برنامه «ماجراجوییهای موزهای برای کاوشگران کوچک» در ابوظبی، ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶، News Emirati
- گزارش رویداد «ماجراجویی میان صفحات؛ در موزه کتاب بخوانیم» در ایتالیا، ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶، inITALY
- گزارش روندهای سفر خانوادگی و نقش کودکان در انتخاب مقصد، اکتبر ۲۰۲۶، TravelDailyNews Asia
- پژوهش «موزههای هنری تا چه اندازه برای کودکان مناسباند؟»، ۲۰۲۶، Journal of Museum Education
- پژوهش «مسیرهای یادگیری کودکان در گردشگری فرهنگی»، نوامبر ۲۰۲۶، سالنامه پژوهشهای گردشگری
- راهنمای ائتلاف آنلاک فیوچرز برای حفاظت از کودکان در صنعت سفر، ۹ اکتبر ۲۰۲۶
- مقاله «گردشگری پرورشگاهی؛ از نیت خیر تا تأثیر مسئولانه»، ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶، NRIT
- گزارش همکاری برای گسترش آموزش دوران کودکی در جوامع گردشگری بوتسوانا، ۲۳ اوت ۲۰۲۶، یونیسف بوتسوانا
- پژوهش «کودکان در پژوهشهای تجربی گردشگری کجا هستند؟»، ۱۸ فوریه ۲۰۲۶، Wiley Online Library