۱۵۰۰ درخت بلوط و بادام قربانی اکتشاف نفت در زاگرس شدند
اکتشاف نفت در ریتکوه اندیمشک به تخریب جنگلهای زاگرس و قطع بیش از ۱۴۰۰ درخت بلوط و بادام انجامیده است؛ پرونده با برآورد ۱۴۰ میلیارد تومان خسارت به شورای حفاظت از حقوق بیتالمال ارجاع شد.
با وجود ابطال مجوز زیستمحیطی و درخواست توقف عملیات، جاده اکتشافی نفت تا نزدیکی چاه «ریت یک» پیش رفته است؛ پرونده تخریب جنگلهای شمال خوزستان حالا به شورای حفاظت از حقوق بیتالمال ارجاع شده است.
حدود ۱۵۰۰ اصله درخت بلوط و بادام در سه سال گذشته، در جریان عملیات اکتشاف نفت در جنگلهای زاگرس شمال خوزستان از بین رفتهاند. اعتراضهای محلی، تشکیل پروندههای قضایی و ابطال مجوز زیستمحیطی تاکنون به توقف پروژه منجر نشده است؛ جاده نفتی به بالای «ریتکوه» رسیده و سکوی چاه اکتشافی «ریت یک» در قلب منطقه ساخته شده است.
این در حالی است که به گفته منابع محلی، جادهسازی و تعریض مسیر همچنان ادامه دارد و بخشی از جنگل کهنسال زاگرس، چشمهها و نهالهای کاشتهشده در منطقه در معرض تخریب قرار گرفتهاند. اکنون سازمان منابعطبیعی از پیگیری کیفری پرونده و ارجاع آن به شورای حفاظت از حقوق بیتالمال خبر میدهد؛ اما پرسش اصلی همچنان باقی است: چرا با وجود درخواست توقف عملیات، کار ماشینآلات راهسازی متوقف نشد؟
اکتشاف نفت در الوارگرمسیری؛ مسیر پروژه به ریتکوه رسید
پروژه اکتشاف نفت در بخش الوارگرمسیری شهرستان اندیمشک از سال ۱۴۰۲ آغاز شد. منطقه شاهزاده احمد در دهستان مازو، با جنگلهای بلوط، چشمههای طبیعی و نزدیک به ۵۰ روستا، در مسیر این عملیات قرار دارد. مقصد نهایی پروژه، منطقه کوهستانی «دشت لاله» است؛ جایی که بناست چاههای اکتشافی ریت یک تا ریت هشت در آن حفر شوند.
در سه سال گذشته، عملیات راهسازی با وجود تشکیل پرونده از سوی ادارات منابعطبیعی و حفاظت محیطزیست ادامه یافته است. بر اساس گزارشهای محلی، جاده تا نزدیکی محل تعیینشده برای چاه شماره یک پیش رفته و سکوی حفاری نیز ساخته شده است. هرچند بخشی از کمپهای کارگری برچیده شده، تعریض جادهها و تخریب پوشش جنگلی همچنان ادامه دارد.
«امین»، از اهالی منطقه و دوستدار محیطزیست، با اشاره به تصاویر فعالیت ماشینآلات راهسازی در روزهای اخیر میگوید پیمانکاران در محدوده قلا کوران و گردنه کزالی مشغول تعریض جادهاند. به گفته او، تخریبها به محدوده مسیر محدود نمانده و زادآوری طبیعی جنگل و درختان دستکاشت مردم را نیز از بین برده است.
او همچنین به نقل از یکی از اهالی منطقه میگوید چند هزار نهال بلوط که در چارچوب طرح صیانت از جنگلهای زاگرس و زیر نظر ادارهکل منابعطبیعی خوزستان کاشته شده بود، تخریب شده است.
نگرانی از نابودی زیستگاههای طبیعی
امین از عملکرد اداره منابعطبیعی، بهویژه یگان حفاظت این اداره، انتقاد میکند و میگوید از آغاز عملیات، موضوع به انجمنهای محیطزیستی و مسئولان اطلاع داده شده، اما اقدامی برای جلوگیری از تخریبها انجام نشده است.
به گفته او، شاهزاده احمد زیستگاه گونههایی مانند سمندر لرستانی، پلنگ و خارپشت است و گونههای گیاهی از جمله بلوط، بادام و بنفشه کوهی نیز در آن دیده میشوند. او معتقد است اداره حفاظت محیطزیست نیز باید برای صیانت از این زیستگاهها اقدام میکرد.
پروندههای قضایی اکتشاف نفت؛ مجوز باطل شد، عملیات ادامه یافت
تخلفات منتسب به شرکت مدیریت اکتشاف نفت در اجرای پروژه ریتکوه، به تشکیل دو پرونده از سوی ادارات محیطزیست و منابعطبیعی انجامید؛ اما با گذشت حدود دو سال، روند رسیدگی به این پروندهها به نتیجه روشنی نرسیده بود.
مجوز زیستمحیطی پروژه با عنوان «عملیات راهسازی و حفاری چاه اکتشافی شماره یک ریت (ریتکوه شاهزاده احمد)» در تیر ۱۴۰۲ صادر شد و مهر ۱۴۰۳ بهدلیل تخلف از مفاد آن باطل شد. فرهاد قلینژاد، معاون محیطزیست انسانی ادارهکل حفاظت محیطزیست خوزستان، پیشتر گفته بود که قطع درختان کهنسال بلوط و تخریب چشمههای دشت لاله از دلایل ابطال مجوز بوده است.
اداره محیطزیست اندیمشک در مهر ۱۴۰۳ از شرکت مدیریت اکتشاف نفت و پیمانکار آن شکایت کرد. پرونده پس از صدور رأی عدم صلاحیت در دادگاه اندیمشک به اهواز منتقل شد و، بنا بر اطلاعات گزارش، در نهایت با تبرئه شرکت مدیریت اکتشاف مختومه شد. در فاصله رسیدگی، با وجود درخواست توقف عملیات از دادگاه، پروژه متوقف نشد.
اختلاف بر سر مجوز منابعطبیعی و تغییر مسیر جاده
ادارهکل منابعطبیعی خوزستان نیز در مهر ۱۴۰۲ مجوز اجرای پروژه را بهصورت مشروط و با ۱۰ بند صادر کرده بود. بر اساس این مجوز، شرکت مدیریت اکتشاف نفت و پیمانکار آن باید عملیات را در محدودههای تعیینشده انجام میدادند و از تغییر مسیر جاده یا جابهجایی محل کمپها و گودالهای نفتی و پسماند خودداری میکردند.
امید کرمی، رئیس اداره منابعطبیعی اندیمشک، پیشتر گفته بود این اداره بهدلیل مغایرت جادهسازی با نقشه اولیه و تخطی از مفاد مجوز، در اوایل سال ۱۴۰۳ از مدیریت اکتشاف نفت شکایت کرده است. پرونده ابتدا به اهواز و سپس، با استناد به شیوهنامه رسیدگی به اختلاف دستگاههای اجرایی، به معاونت حقوقی استانداری ارجاع شد و در نوبت بررسی قرار گرفت.
یوسف محمودی، مدیرکل عملکرد، بازرسی، امور حقوقی و ارتباطات مردمی استانداری خوزستان، به «پیام ما» گفته است لوایح ادارهکل منابعطبیعی و شرکت مدیریت اکتشاف تحویل شده و قرار است جلسه رسیدگی برگزار شود.
ابهام درباره مجوز ورود ماشینآلات به جنگلهای زاگرس
منطقه کوهستانی شاهزاده احمد در فهرست مناطق حفاظتشده محیطزیست قرار ندارد، اما بنا بر گفته مردم محلی و کنشگران، از تنوع زیستی قابلتوجهی برخوردار است. سمندر لرستانی، پلنگ، خرس، شاهروباه، کاراکال و گونههای مختلف پرندگان از جمله جانورانی هستند که حضورشان در منطقه گزارش شده است. بلوط، بنه کوهی، بادام و گیاهان دارویی نیز بخشی از پوشش گیاهی آن را تشکیل میدهند.
همین ویژگیها پرسشهایی درباره روند صدور مجوزها و نظارت بر اجرای پروژه ایجاد کرده است: مجوز ورود ماشینآلات سنگین به محدوده جنگلی چگونه صادر شد و نظارت بر رعایت شروط مجوز بر عهده کدام دستگاه بود؟
تفاهمنامه نهالکاری و سند انتقال وجه
مستنداتی که درباره ارتباط ادارهکل منابعطبیعی خوزستان و شرکت مدیریت اکتشاف نفت رسیده، ابهامهایی درباره نحوه پیگیری تخلفات و زمان رسیدگی به پرونده ایجاد کرده است.
بر اساس این اسناد، بهمن ۱۴۰۲، پنج ماه پس از صدور مجوز، تفاهمنامهای میان ادارهکل منابعطبیعی خوزستان و شرکت مدیریت اکتشاف نفت امضا شد. طبق تفاهمنامه، شرکت متعهد شده بود ۲۰۰ هزار اصله نهال از گونههایی مانند اکالیپتوس و کهور پاکستانی تأمین کند. با این حال، ادارهکل منابعطبیعی خوزستان در زمان تهیه گزارش از وجود این تفاهمنامه اظهار بیاطلاعی کرده و درباره اجرای مفاد آن نیز پاسخی نداده است. به گزارش «پیام ما»، اثری از این نهالها در منطقه مشاهده نشده است.
سند دیگری نیز از انتقال ۵۰۰ میلیون تومان در ۲۲ خرداد ۱۴۰۳، از سوی پیمانکار شرکت اکتشاف نفت به حساب شخصی مسئول یکی از نهالستانهای زیرمجموعه منابعطبیعی حکایت دارد. این انتقال یک هفته پس از نامه مدیرکل بازرسی استانداری درباره خسارت به دشت لاله انجام شده است. ارتباط این پرداخت با پروژه ریتکوه مشخص نیست.
با وجود پیگیری خبرنگار «پیام ما»، سازمان منابعطبیعی کشور، ادارهکل منابعطبیعی خوزستان و شرکت مدیریت اکتشاف درباره این مستندات توضیحی ارائه نکردند.
پرونده ریتکوه به شورای حفاظت از حقوق بیتالمال میرود
محمد داسمه، مشاور حقوقی رئیس سازمان منابعطبیعی، میگوید این سازمان علیه شرکت اکتشاف نفت اعلام جرم کرده و پرونده تخلف در پروژه ریتکوه را به شورای حفاظت از حقوق بیتالمال دادگستری خوزستان و دادستان کل کشور ارجاع داده است.
به گفته داسمه، مدیرکل حوزه ریاست و بازرسی سازمان منابعطبیعی در مکاتبهای از ادارهکل منابعطبیعی خوزستان خواسته است پرونده تصرفات بدون مجوز و تخریب جنگلهای بلوط در پروژه ریت یک را به شورای حفاظت از حقوق بیتالمال ارجاع دهد.
برآورد بیش از ۱۴۰ میلیارد تومان خسارت
ابوعلی، مدیرکل منابعطبیعی خوزستان، در نامهای به دادستان مرکز استان و دبیر شورای حفاظت از اراضی ملی و منابعطبیعی دادگستری خوزستان، مورخ ۱۳ تیر ۱۴۰۵، به پنج نوبت اقدام قضایی این اداره اشاره کرده است.
در این نامه آمده است پیمانکار طرف قرارداد مدیریت اکتشاف نفت، در مسیری خارج از محدوده مجوز، به قطع درختان و تخریب بخشهایی از جنگل بلوط منطقه ریت اقدام کرده است. همچنین، با وجود مکاتبات اداره منابعطبیعی اندیمشک برای توقف عملیات، پیگیریها به توقف پروژه منجر نشده است.
بر اساس همین نامه، میزان خسارت بیش از ۱۴۰ میلیارد تومان برآورد شده است. این رقم شامل خاکبرداری، جادهسازی و قطع ۹۸۲ اصله درخت بلوط و ۴۵۶ اصله درخت بادام است.
داسمه میگوید شورای حفاظت از حقوق بیتالمال در شهریورماه جلسهای برای بررسی پرونده برگزار کرد و مصوب شد مسیر پروژه بهصورت میدانی بازدید شود. قرار بود تعداد درختان قطعشده، میزان جادهکشی و حجم خاکبرداری مستند و همراه با تصویربرداری در صورتجلسه قضایی ثبت شود. به گفته او، گزارش بازدید تهیه شده و قرار است در جلسه آینده شورا بررسی شود.
چرا پرونده نباید صرفاً اداری بررسی شود؟
به گفته داسمه، رضا افلاطونی، رئیس سازمان منابعطبیعی کشور، ۲۵ شهریور ۱۴۰۵ نامهای به معاون حقوق عامه دادستانی کل کشور فرستاده و برآورد خسارت ۱۴۰ میلیارد تومانی را در آن درج کرده است.
او میگوید سازمان منابعطبیعی با استناد به آییننامه رفع اختلاف دستگاههای اجرایی، معتقد است پروندهای که وصف مجرمانه دارد باید در مرجع قضایی رسیدگی شود، نه صرفاً در هیئت رفع اختلاف دستگاههای اجرایی استانداری.
داسمه همچنین میگوید پیگیری پرونده در دادستانی کل کشور، دادستانی مرکز خوزستان و شورای حفاظت از حقوق بیتالمال ادامه دارد. او با اشاره به زیستگاههای سمندر لرستانی و پلنگ در منطقه، از ادارهکل حفاظت محیطزیست خوزستان نیز انتقاد کرده و گفته است این اداره باید پرونده قضایی تشکیل میداد و موضوع را به شورای حفاظت از حقوق بیتالمال ارجاع میکرد.
با وجود این پیگیریها، نتیجه نهایی رسیدگی قضایی و سرنوشت ادامه عملیات در ریتکوه هنوز روشن نیست. آنچه فعلاً مشخص است، پیشروی جاده اکتشافی تا محل چاه ریت یک، برآورد خسارت بیش از ۱۴۰ میلیارد تومانی و از بین رفتن صدها درخت بلوط و بادام است؛ خسارتی که حتی در صورت جبران مالی، بازگرداندن جنگل کهنسال زاگرس را تضمین نمیکند.