سماتیم در کرمان؛ بار ثبت میشود، اما تسویه مرغداران عقب میماند
معاملات مرغ در سماتیم کرمان با ثبت صفر درصدی فروشگاهها، تأخیر در تسویه مرغداران و اعتراض به کارمزد ۸۰ تومانی روبهروست؛ جزئیات اختلاف را بخوانید.
در کرمان، ۹۶ درصد بار مرغ زنده در سماتیم ثبت میشود، اما طبق گزارش اتحادیه، معامله فروشگاهها در سامانه صفر است. مرغداران هم از تأخیر در تسویه و ابهام در کارمزد ۸۰ تومانی میگویند.
سامانه معاملاتی صنعت طیور، «سماتیم»، قرار بود مسیر فروش مرغ را از مرغداری تا فروشگاه شفاف کند؛ اما در کرمان، ثبت بار بهتنهایی پاسخ روشنی به پرسش اصلی نداده است: آیا پول فروش مرغ هم واقعاً به مرغدار میرسد؟ گزارش اتحادیه مرغداران استان از ثبت بخش بزرگی از بارها در سامانه خبر میدهد، درحالیکه سهم فروشگاهها از معاملات ثبتشده صفر اعلام شده است. همزمان، مرغداران از تأخیر چندهفتهای در دریافت بهای محصول و نحوه محاسبه کارمزد هر کیلو مرغ زنده انتقاد دارند.
معاملات مرغ در سماتیم؛ زنجیره در حلقه فروشگاهها ناتمام میماند
گزارش اتحادیه مرغداران استان کرمان، به تاریخ دوم مهر ۱۴۰۴، وضعیت سماتیم را در بخشهایی از زنجیره تولید و توزیع بررسی کرده است. براساس این گزارش، ۹۶ درصد واحدهای پرورش مرغ گوشتی، بار مرغ زنده را در سامانه برای کشتارگاهها اعلام میکنند. اتحادیه همچنین میگوید کشتارگاهها در ۹۶ درصد موارد، هنگام اعلام بار ۲۵ درصد بهای مرغ را تأیید و پرداخت میکنند و تسویه باقیمانده، بسته به توافق طرفین، ۲۰ تا ۲۵ روز زمان میبرد.
اما در ادامه زنجیره، ارقام بهشدت کاهش مییابد: پرداخت وجه گوشت مرغ از سوی عوامل توزیع در سامانه، کمتر از یک درصد گزارش شده و میزان ثبت سفارش و پرداخت فروشگاههای عرضه مرغ نیز صفر درصد است.
این آمار نشان میدهد ثبت بار از سوی مرغدار الزاماً به معنای ثبت کامل معامله در مسیر کشتارگاه، توزیع و فروشگاه نیست. در نتیجه، اطلاعات ثبتشده در ابتدای زنجیره بهتنهایی تصویر کاملی از گردش کالا و پول در بازار مرغ ارائه نمیکند.
مدیر سماتیم: اجرای فرایندها بر عهده تشکلهاست
آرش فیوضاتی، مدیر سامانه سماتیم، میگوید پس از ابلاغ وزارت جهاد کشاورزی در سال ۱۴۰۱، استانها موظف شدند یکی از سامانههای معاملاتی مورد تأیید وزارتخانه را انتخاب کنند. به گفته او، حدود ۳۵ تا ۳۶ درصد تولید مرغ کشور در سماتیم معامله میشود و این سامانه در میان سامانههای معاملاتی صنعت طیور سهم بالایی دارد.
فیوضاتی میگوید شرکت مجری زیرساخت نرمافزاری را فراهم میکند، اما اجرای فرایندها و کار با سامانه بر عهده تشکلهاست و شورای سیاستگذاری استان درباره سازوکار اجرایی تصمیم میگیرد. او همچنین اعلام کرده است که تقریباً همه واحدهای استان کرمان اطلاعات خود را در سامانه ثبت میکنند و تبادلها از همین مسیر انجام میشود.
بااینحال، مرغداران میگویند ثبت اطلاعات با تسویه واقعی حساب یکسان نیست.
مرغداران: ثبت وجه در کیف پول همیشه به معنای دریافت پول نیست
عباس کرباسی، مدیرعامل اتحادیه مرغداران شهرستان راور، میگوید مرغدار برای بارگیری محصول باید اعلام بار را در سماتیم ثبت کند و کد سامانه را برای دریافت مجوز حمل در اختیار سامانه دامپزشکی بگذارد.
به گفته کرباسی، برخی کشتارگاهها پس از تأیید بار، مبلغی را به کیف پول مرغدار واریز میکنند، اما از او میخواهند همان وجه را به حساب کشتارگاه برگرداند. او میگوید مرغدار برای جلوگیری از ماندن محصول در سالن و زیان بیشتر، گاهی این درخواست را میپذیرد و در مقابل، وعده دریافت پول را ۴۰ تا ۵۰ روز بعد میگیرد.
فیوضاتی درباره سازوکار سامانه توضیح داده است که پس از تأیید ارسال و دریافت بار، وجه بهصورت مستقیم میان کیف پول خریدار و فروشنده منتقل میشود. او شناسایی تخلفهای احتمالی در روابط خارج از سامانه را در حوزه مسئولیت شرکت مجری نمیداند.
در این میان، پرسش اصلی همچنان باقی است: آیا مبلغ ثبتشده در سامانه در نهایت به حساب فروشنده میرسد؟ پاسخ دقیق به این پرسش، مستلزم تطبیق تراکنشهای کیف پول با گردش حسابهای بانکی، فاکتور فروش و اسناد تحویل بار است. بدون چنین تطبیقی، آمار اعلام بار بهتنهایی نمیتواند میزان شفافیت مالی معاملات را نشان دهد.
کرباسی میگوید مرغدار برای خرید اعتباری نهاده از صاحبان کشتارگاهها سود میپردازد، اما پس از تحویل مرغ ممکن است تا یک ماهونیم یا بیشتر برای دریافت بهای محصول خود منتظر بماند. مرغدار دیگری در استان، که نخواسته نامش منتشر شود، نیز میگوید تولیدکننده هزینههای دوره پرورش را نقدی یا با اعتبار و ضمانت تأمین میکند، اما هنگام فروش، پرداخت بهای مرغ گاه بهدلیل فروش مدتدار به خردهفروشان عقب میافتد.
کارمزد ۸۰ تومانی سماتیم چگونه تقسیم میشود؟
بخش دیگری از اعتراض مرغداران به کارمزد اعلام بار مرغ زنده مربوط است؛ مبلغی که به گفته اسناد موجود، ۸۰ تومان برای هر کیلوگرم تعیین شده است.
در نامه اتحادیه شرکتهای تعاونی کشاورزی مرغداران استان کرمان، به تاریخ هفتم خرداد ۱۴۰۲، کارمزد اعلام بار هر قطعه مرغ یکهزار و ۹۲۰ ریال تعیین شده است. محاسبه بر پایه میانگین وزن ۲٫۴ کیلوگرم برای هر مرغ انجام شده و مبلغ کارمزد بهازای هر کیلوگرم، ۸۰۰ ریال، معادل ۸۰ تومان، اعلام شده است.
صورتجلسه بیستوسومین نشست قرارگاه امنیت غذایی استان کرمان، مورخ ۲۷ تیر ۱۴۰۲، سهم دریافتکنندگان این کارمزد را مشخص میکند:
- ۳۴۰ ریال برای شرکت «پرتو بیتا»، پشتیبان سامانه سماتیم؛
- ۱۶۰ ریال برای شرکتهای تعاونی کشاورزی مرغداران شهرستانها؛
- ۱۵۰ ریال برای اتحادیه شرکتهای تعاونی کشاورزی مرغداران استان؛
- ۱۵۰ ریال برای حق نظارت ناظران بسیج اصناف.
در همین صورتجلسه، استقرار چهار نیروی بسیج اصناف در کشتارگاههای طیور نیز پیشبینی شده است. همچنین مقرر شده بود تا زمان انعقاد قرارداد با ناظران، سهم نظارت در اختیار اتحادیه استانی باشد و اجرای قرارداد از اول مرداد ۱۴۰۲ الزامی شود.
وجود این مصوبه، بهتنهایی نشان نمیدهد نیروها در کشتارگاهها مستقر شدهاند یا نظارت موردنظر انجام شده است. زمان انعقاد قرارداد، گزارشهای نظارتی و خدمات ارائهشده در برابر سهم کارمزد، از پرسشهایی است که در گزارش مطرح شده است. اتحادیه تعاونیهای مرغداران و مسئول بسیج اصناف به این پرسشها پاسخ ندادند.
اعتراض به مبنای محاسبه کارمزد
محمد امینزاده، مدیرعامل اتحادیه مرغداران ۴۱۷ استان کرمان، میگوید مبنای محاسبه کارمزد در برخی موارد تعداد جوجهریزی و وزن فرضی مرغ است، نه وزن واقعی مرغ تحویلی به کشتارگاه. به گفته او، در چنین روشی ممکن است بابت جوجههایی که در طول دوره تلف شدهاند نیز هزینه دریافت شود.
امینزاده برآورد کرده است که حدود ۳۰ تا ۴۰ میلیارد تومان از این سازوکار در استان دریافت شده، اما خدمات متناسبی به تولیدکنندگان ارائه نشده است. این رقم برآورد اوست و تعیین میزان دقیق دریافتیها، به بررسی اسناد مالی اتحادیه، تعاونیها و شرکت مجری نیاز دارد.
اختلاف بر سر نقش سماتیم در بازار مرغ
امینزاده میگوید سامانه نباید جای سازوکار بازار را بگیرد یا مسیر خریدوفروش بیناستانی را محدود کند. به باور او، خریدار باید بتواند از هر تأمینکنندهای که شرایط مناسبتری دارد مرغ تهیه کند و زمان پرداخت و قیمت نیز تا حد زیادی به میزان عرضه و تقاضا وابسته است.
او در عین حال، برای سماتیم نقش اطلاعاتی و نظارتی قائل است: ثبت میزان تولید هر واحد، مرغ تحویلی به کشتارگاه، تلفات دوره و میزان واقعی کشتار. از نظر او، محاسبه کارمزد و نظارت باید بر پایه دادههای واقعی انجام شود، نه برآورد جوجهریزی در ابتدای دوره.
این نگاه با دیدگاهی که سماتیم را ابزار ثبت معاملات و انتقال وجه در سراسر زنجیره میداند، تفاوت دارد. فیوضاتی از امکان انتقال مستقیم پول میان خریدار و فروشنده سخن میگوید؛ درحالیکه امینزاده تأکید میکند سامانه بهتنهایی نمیتواند جای روابط تجاری و اعتباری فعالان بازار را بگیرد. او همچنین میان واسطهای که از اختلاف قیمت سود میبرد و فعالانی که در عمل نقدینگی موردنیاز تولیدکننده را تأمین میکنند، تفاوت قائل است.
مصوبه اتصال فروشگاهها به سماتیم اجرا شد؟
در اردیبهشت ۱۴۰۴، شورای سیاستگذاری سماتیم در کرمان با حضور نمایندگان دستگاههای دولتی، اتحادیهها، بانک کشاورزی، انجمن کشتارگاهها، شرکت مجری و نهادهای نظارتی تشکیل جلسه داد. براساس صورتجلسه، عوامل توزیع و فروشگاهها ۱۰ روز فرصت داشتند کیف پول الکترونیکی خود را فعال کنند و خریدوفروش مرغ را در سامانه ثبت کنند. همچنین قرار بود برای تسهیل اعتبار فروشگاهها اقدام شود و موضوع ورود مرغ از استانهای همجوار از طریق استعلام سامانه پیگیری شود.
بااینحال، گزارش اتحادیه در مهر همان سال از ثبت صفر درصدی معاملات فروشگاهها خبر میدهد. این فاصله میان مصوبه و عملکرد، پرسشهایی درباره مسئولیت اجرای تصمیمها ایجاد میکند: چه نهادی باید اتصال فروشگاهها به سامانه را پیگیری میکرد؟ سرنوشت استقرار ناظران در کشتارگاهها چه شد؟ و چرا الزام ثبت اطلاعات در ابتدای زنجیره به ثبت معامله در حلقه فروش منجر نشد؟
ابراهیمی، مدیرکل دیوان محاسبات استان کرمان، در اظهاراتی که در اختیار «پیام ما» قرار گرفته، از وجود عواملی سخن گفته که به ادعای او مانع انجام وظایف جهاد کشاورزی و دستگاههای نظارتی در اجرای سامانه میشوند. او بر ضرورت اجرای سامانه تأکید کرده است.
اتحادیه مرغداران استان کرمان، که زیر نظر تعاون روستایی قرار دارد و در اجرای سماتیم و نظارت بر آن نقش دارد، به درخواست گفتوگو پاسخ نداد. نماینده بسیج نیز حاضر به گفتوگو نشد؛ بنابراین توضیح این دو طرف درباره عملکرد نظارتی و نحوه هزینهکرد سهم کارمزد در دسترس نیست.
مسئله سماتیم فقط ثبت بار نیست
سماتیم در کرمان با دو انتظار متفاوت روبهروست. گروهی از مرغداران خواهان اجرای کامل سامانهاند تا مسیر معامله و پرداخت در تمام مراحل قابلردیابی باشد. گروهی دیگر میگویند سامانه باید اطلاعات تولید، کشتار و توزیع را ثبت کند، اما نباید به ابزاری برای محدودکردن تجارت یا جایگزینکردن سازوکار بازار تبدیل شود.
برای ارزیابی عملکرد سماتیم، شمار واحدهای ثبتنامشده یا بارهای اعلامشده کافی نیست. باید مشخص باشد خرید فروشگاهها چه میزان در سامانه ثبت میشود و آیا پولی که در آن ثبت شده با پرداخت واقعی تطبیق دارد. در کنار آن، حدود اختیار سامانه در تعیین مسیر معامله، قیمت و زمان تسویه نیز باید روشن باشد.
در نهایت، ثبت اعلام بار بهتنهایی اعتماد مرغدار را بازنمیگرداند. این اعتماد زمانی شکل میگیرد که هم مسیر کالا و هم مسیر پول قابلپیگیری باشد، کارمزدها بر مبنای اطلاعات واقعی محاسبه شوند و مسئولیت اجرای مصوبهها و نظارت بر عملکرد سامانه بهروشنی مشخص شود./ پیام ما