چرا مغز انسان کوچکتر شده است؟ علم هنوز پاسخ قطعی ندارد
برخی پژوهشها از کاهش اندازه مغز انسان در هزاران سال اخیر خبر میدهند، اما علت آن و حتی اصل این تغییر هنوز محل بحث علمی است.
آیا مغز انسان واقعاً در چند هزار سال گذشته کوچکتر شده است؟ یک پژوهش بحثبرانگیز میگوید اندازه مغز انسان در حدود ۳ هزار سال اخیر کاهش یافته، اما مطالعات بعدی، این نتیجه را به چالش کشیدهاند.
در نتیجه، کوچک شدن مغز انسان را نمیتوان در حال حاضر یک واقعیت قطعی دانست؛ بلکه باید آن را یکی از پرسشهای باز در مطالعات تکامل انسان در نظر گرفت.
یک پژوهش بحثبرانگیز درباره اندازه مغز انسان
در سال ۲۰۲۱، پژوهشگران با بررسی حدود هزار نمونه جمجمه انسانی و فسیلی، تغییرات اندازه مغز در طول تاریخ تکامل انسان را بررسی کردند.
نتیجه تحلیل آنها نشان داد که پس از میلیونها سال افزایش اندازه مغز در تبار انسان، یک تغییر نسبتاً جدید در حدود ۳ هزار سال پیش رخ داده و اندازه مغز کاهش یافته است.
اما نکته مهم اینجاست که این یافته به معنای پایان بحث نبود. پژوهشگران دیگری در سال ۲۰۲۲ با بازتحلیل دادهها اعلام کردند که شواهد کافی برای اثبات کاهش اندازه مغز در این بازه زمانی وجود ندارد.
بنابراین، هنوز درباره این که آیا مغز انسان واقعاً در ۳ هزار سال اخیر کوچک شده یا نه، اتفاقنظر علمی وجود ندارد.
چرا گفته شد مغز انسان کوچک شده است؟
نویسندگان پژوهش ۲۰۲۱ چند توضیح احتمالی را بررسی کردند. آنها برخلاف برخی برداشتهای رسانهای، شواهد خود را با این فرضیه که کاهش مغز صرفاً نتیجه تغییر به رژیم کشاورزی بوده، سازگار ندانستند.
همچنین کاهش اندازه بدن یا فرایند «خوداهلیسازی» انسان را نیز توضیح کافی برای یافته خود نمیدانستند.
فرضیهای که این پژوهش بیشتر بر آن تأکید داشت، تخصصیشدن و توزیع دانش در جوامع انسانی بود. با پیچیدهتر شدن جوامع، انسانها توانستند دانش و مهارتها را میان افراد تقسیم کنند و بخشی از اطلاعات را از طریق زبان، فرهنگ، ابزارها و دیگر شکلهای ذخیره و انتقال دانش حفظ کنند.
بر این اساس، ممکن است بخشی از کارکردهای شناختی از سطح فرد به سطح گروه منتقل شده باشد؛ البته این نیز یک فرضیه تکاملی است و نه یک واقعیت اثباتشده.
تغییرات اقلیمی هم در این بحث مطرح است
در کنار این فرضیه، پژوهش دیگری در سال ۲۰۲۳ ارتباط میان تغییرات اقلیمی و اندازه مغز در جنس Homo را بررسی کرد.
این مطالعه ۲۹۸ نمونه مربوط به حدود ۵۰ هزار سال گذشته را با دادههای اقلیمی مقایسه کرد و دریافت که نمونههای مربوط به دورههای گرمتر، بهطور میانگین، اندازه مغز کوچکتری داشتهاند.
با این حال، این نتیجه نیز به معنی اثبات رابطه مستقیم میان گرمایش زمین و کوچک شدن مغز نیست. خود پژوهش نشان داد که تغییرات اندازه مغز با تغییرات اقلیمی دقیقاً همزمان نبوده و ممکن است با فاصله زمانی رخ داده باشد.
بنابراین، اقلیم را باید یکی از عوامل احتمالی در تکامل اندازه مغز دانست، نه علت قطعی آن.
آیا مغز کوچکتر یعنی انسان کمهوشتر شده است؟
حتی اگر کاهش اندازه مغز در انسانهای هزارههای اخیر در مطالعات آینده تأیید شود، نمیتوان از آن نتیجه گرفت که انسان امروزی از اجداد خود کمهوشتر است.
اندازه مغز بهتنهایی معیار مناسبی برای سنجش توانایی شناختی نیست. نحوه سازمانیافتگی مغز، ارتباط میان شبکههای عصبی و تعامل مغز با محیط اجتماعی و فرهنگی نیز اهمیت زیادی دارد.
به همین دلیل، رابطه ساده «مغز بزرگتر برابر با هوش بیشتر» تصویر کاملی از تکامل شناختی انسان ارائه نمیکند.
پاسخ نهایی هنوز مشخص نیست
آن چه در حال حاضر میتوان با اطمینان گفت این است که بحث درباره تغییر اندازه مغز انسان هنوز تمام نشده است.
یک مطالعه مهم، کاهش اندازه مغز را در حدود ۳ هزار سال اخیر مطرح کرده، اما پژوهش دیگری همان نتیجه را به چالش کشیده است.
در کنار این اختلاف، پژوهشهای دیگری نیز نقش احتمالی اقلیم را در تغییرات بسیار طولانیمدت اندازه مغز بررسی کردهاند.
بنابراین، پاسخ علمی به سؤال «چرا مغز انسان کوچکتر شده است؟» فعلاً یک علت واحد نیست.
احتمالاً برای حل این معما باید شواهد مربوط به تکامل، اقلیم، اندازه بدن، سبک زندگی و سازمان اجتماعی انسان در کنار یکدیگر بررسی شوند.
منبع: Stars Insider
