رقابت جهانی برای تصاحب بازار کشاورزی؛ کدام کشورها بیشترین صادرات را دارند؟
از غلات و دانههای روغنی تا گوشت و محصولات غذایی؛ نقشه صادرات کشاورزی جهان در حال تغییر است
بازار جهانی کشاورزی دیگر تنها عرصهای برای فروش مازاد تولید نیست؛ بلکه به یکی از مهمترین میدانهای رقابت اقتصادی کشورها تبدیل شده است. افزایش تقاضای جهانی برای غذا، تغییر الگوی مصرف، رشد جمعیت و نگرانی درباره امنیت غذایی باعث شده کشورهایی که ظرفیت بالایی در تولید و صادرات محصولات کشاورزی دارند، سهم بیشتری از بازارهای بینالمللی را دنبال کنند.
دادههای سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) نشان میدهد تجارت محصولات کشاورزی و غذایی در سالهای اخیر روندی گسترده داشته و در برخی کالاها، بخش بزرگی از صادرات جهانی در اختیار تعداد محدودی از کشورها قرار گرفته است. برای نمونه، دو صادرکننده بزرگ سویا و دو صادرکننده بزرگ روغن پالم در سال ۲۰۲۴ حدود ۸۵ درصد صادرات جهانی هر یک از این محصولات را در اختیار داشتهاند.
آمریکا؛ قدرت بزرگ صادرات کشاورزی
ایالات متحده همچنان یکی از بازیگران اصلی تجارت کشاورزی جهان است. حجم بالای تولید غلات، دانههای روغنی، گوشت و محصولات غذایی فرآوریشده، در کنار زیرساختهای گسترده حملونقل و زنجیره تأمین، به این کشور امکان حضور گسترده در بازارهای جهانی را داده است.
در سال ۲۰۲۵، آمریکا حدود ۱۷۱ میلیارد دلار صادرات محصولات کشاورزی داشته است؛ رقمی که این کشور را در میان بزرگترین صادرکنندگان جهان قرار میدهد.
برزیل؛ غول صادرات سویا و محصولات کشاورزی
برزیل یکی از مهمترین رقبای آمریکا در تجارت جهانی کشاورزی است. این کشور در تولید و صادرات سویا، ذرت، شکر، قهوه، گوشت و دیگر کالاهای کشاورزی جایگاه بسیار مهمی دارد.
رشد ظرفیت تولید، زمینهای کشاورزی گسترده و توسعه زیرساختهای صادراتی باعث شده برزیل طی سالهای اخیر سهم خود را در بازار جهانی افزایش دهد. گزارش OECD-FAO نیز بر نقش فزاینده کشورهایی مانند برزیل و آمریکا در تأمین نیاز بازارهای جهانی طی سالهای آینده تأکید کرده است.
اتحادیه اروپا؛ صادرات با ارزش افزوده بالا
اتحادیه اروپا را نمیتوان صرفاً بهعنوان یک صادرکننده واحد در کنار کشورها قرار داد، اما از نظر تجارت کشاورزی و غذایی یکی از بزرگترین بلوکهای تجاری جهان است.
مزیت مهم اروپا تنها حجم تولید نیست؛ بلکه بخش قابل توجهی از قدرت صادراتی آن به فرآوری، برند، استانداردهای کیفی و ارزش افزوده محصولات غذایی مربوط میشود.
کشورهایی مانند هلند، فرانسه، آلمان، اسپانیا و ایتالیا در این زنجیره نقش مهمی دارند. هلند نمونه قابل توجهی است که با وجود مساحت محدود، به دلیل زیرساختهای تجاری و لجستیکی قدرتمند، در تجارت بینالمللی محصولات کشاورزی و غذایی جایگاه برجستهای دارد.
چین؛ تولیدکننده بزرگ و بازیگر مهم تجارت جهانی
چین نیز یکی از بازیگران اصلی بازار کشاورزی جهان است. این کشور علاوه بر تولید گسترده، بازار مصرف عظیمی دارد و در تجارت برخی محصولات کشاورزی و غذایی نیز حضور قابل توجهی دارد.
اهمیت چین برای بازار جهانی فقط به صادرات محدود نمیشود؛ حجم بالای تقاضای این کشور میتواند قیمت و مسیر تجارت بسیاری از کالاهای کشاورزی را تحت تأثیر قرار دهد.
کانادا؛ قدرت صادرات غلات و دانههای روغنی
کانادا نیز در تجارت محصولات کشاورزی، بهخصوص گندم، کانولا و حبوبات، جایگاه مهمی دارد. این کشور یکی از تأمینکنندگان اصلی مواد غذایی و محصولات کشاورزی برای بازارهای مختلف جهان محسوب میشود.
هند و جنوب شرق آسیا؛ رقابت بر سر بازار برنج و محصولات گرمسیری
در آسیا، هند، اندونزی، تایلند و ویتنام از بازیگران مهم تجارت محصولات کشاورزی هستند.
هند در صادرات محصولاتی مانند برنج، ادویه، چای و برخی محصولات کشاورزی دیگر حضور گستردهای دارد. تایلند و ویتنام نیز در بازار برنج و محصولات غذایی فرآوریشده رقابت میکنند و اندونزی جایگاه بسیار مهمی در تجارت روغن پالم دارد.
این تمرکز در برخی محصولات به حدی است که تغییر سیاست صادراتی یک کشور میتواند بازار جهانی را تحت تأثیر قرار دهد. دادههای FAO درباره تمرکز شدید صادرات سویا و روغن پالم نمونه روشنی از همین وضعیت است.
استرالیا و آرژانتین؛ صادرکنندگان بزرگ محصولات پایه
استرالیا در صادرات گندم، گوشت و برخی دیگر از محصولات کشاورزی نقش مهمی دارد. آرژانتین نیز بهویژه در زنجیره سویا، ذرت، گندم و محصولات دامی یکی از بازیگران اصلی بازار جهانی است.
در تجارت محصولات پایه، کشورهایی مانند آمریکا، برزیل، آرژانتین، کانادا و استرالیا از مهمترین تأمینکنندگان بازارهای جهانی محسوب میشوند.
رقابت آینده فقط بر سر «حجم صادرات» نیست
یکی از نکات مهم در تجارت جهانی کشاورزی این است که کشورها تنها برای افزایش تناژ صادراتی رقابت نمیکنند. ارزش افزوده، فرآوری، استاندارد، برند، بستهبندی، زنجیره سرد و دسترسی به بازار نیز به همان اندازه اهمیت پیدا کرده است.
به همین دلیل ممکن است کشوری از نظر حجم صادرات یک محصول در رتبه بالایی قرار داشته باشد، اما کشور دیگری با صادرات محصول فرآوریشده همان ماده خام، درآمد بیشتری از بازار جهانی به دست آورد.
سازمان تجارت جهانی نیز در دادههای خود تجارت کشاورزی را در قالب گروههایی مانند محصولات باغی، کالاهای فلهای و محصولات فرآوریشده بررسی میکند؛ موضوعی که نشان میدهد ارزیابی قدرت صادراتی کشورها تنها با یک شاخص امکانپذیر نیست.
ایران در این رقابت کجا قرار دارد؟
برای ایران، این روند یک پیام مهم دارد: مزیت تولید بهتنهایی برای تبدیل شدن به قدرت صادراتی کافی نیست.
ایران در محصولاتی مانند پسته، زعفران، خرما، برخی محصولات باغی و خشکبار مزیتهای قابل توجهی دارد؛ اما توسعه صادرات مستلزم سرمایهگذاری همزمان در فرآوری، بستهبندی، استاندارد، حملونقل، زنجیره سرد، بازاریابی و ثبات سیاستهای تجاری است.
در بازاری که آمریکا، برزیل، اتحادیه اروپا، چین، کانادا، هند، استرالیا و دیگر صادرکنندگان بزرگ برای افزایش سهم خود رقابت میکنند، حضور پایدار ایران نیز نیازمند حرکت از صادرات مواد خام به سمت محصولات با ارزش افزوده بالاتر است.
جمعبندی
رقابت کشاورزی جهان در حال ورود به مرحلهای است که در آن تولید، فناوری، لجستیک و تجارت همزمان تعیینکننده قدرت کشورها خواهند بود.
برزیل و آمریکا در محصولات فلهای و دانههای روغنی، کانادا و استرالیا در غلات، کشورهای اروپایی در محصولات فرآوریشده و با ارزش افزوده بالا و کشورهای آسیایی در محصولاتی مانند برنج، روغنهای گیاهی و برخی محصولات گرمسیری، هرکدام بخشی از بازار جهانی را در اختیار دارند.
در چنین شرایطی، پرسش اساسی برای سیاستگذاران کشاورزی ایران این است که کشور چگونه میتواند از ظرفیت تولید داخلی برای افزایش سهم خود از تجارت جهانی کشاورزی استفاده کند؛ نه فقط با افزایش میزان تولید، بلکه با ایجاد زنجیرهای که از مزرعه تا بازار جهانی، ارزش اقتصادی بیشتری ایجاد کند.
