فاجعه خاموش زیر سقف دهان ایرانی‌ها؛ ۳ نسخه کلیدی نظام پزشکی برای مهار بحران
هشدار دکتر یدالله سهرابی درباره فاجعه خاموش پوسیدگی دندان در ایران؛ چرا نیمی از سالمندان بی‌دندان‌اند و راهکار خروج از بحران چیست؟ جزئیات گفتگو.
آمارهای رسمی از وضعیت بهداشت دهان در کشور، پرده از یک بحران فراگیر برمی‌دارد؛ جایی که بر اساس داده‌های وزارت بهداشت، دانش‌آموزان ۶ ساله کشور به‌طور میانگین ۵ دندان شیری پوسیده دارند، میانگین شاخص پوسیدگی دندان در میانسالان به عدد نگران‌کننده ۱۳ می‌رسد و نیمی از افراد بالای ۶۵ سال با بی‌دندانی کامل روزگار می‌گذرانند.
این ارقام نشان می‌دهد بخش بزرگی از جامعه، سلامت دهان را تنها در زیبایی ظاهری یا کشیدن دندان هنگام رسیدن به آستانه درد خلاصه کرده‌اند.
برای کالبدشکافی ریشه‌های این وضعیت و واکاوی ارتباط معنادار خرابی دندان با نارسایی‌های قلبی و دیابت، با دکتر یدالله سهرابی، رئیس کمیسیون دارو و تجهیزات نظام پزشکی کشور و عضو شورای عالی نظام پزشکی، به گفتگو نشسته‌ایم. او معتقد است ساختار سلامت کشور تا دیر نشده باید از رویکرد «درمان‌محور پرهزینه» به سمت «پیشگیری‌محور پایدار» تغییر جهت دهد.
بیشتر بخوانید: پشت پرده تجارت پزشک‌نماها؛ بازی با جان مردم زیر تیغ تبلیغات
چرا سلامت دهان و دندان آینه تمام‌نمای سلامت بدن است؟
در باور عمومی، خرابی دندان تنها یک درد موضعی یا نقص ظاهری است؛ اما یافته‌های بالینی تصویری کاملاً متفاوت ترسیم می‌کنند. دکتر یدالله سهرابی در ابتدای گفتگو، دهان را «دروازه سلامت کل ارگانیسم بدن» می‌خواند و تأکید می‌کند: «بسیاری از عارضه‌های دندانی بدون علائم دردناک آغاز می‌شوند و هنگامی بیمار را راهی مطب‌ها می‌کنند که تخریب بافتی گسترده رخ داده است. به همین علت، ما از شرایط کنونی بهداشت دهان و دندان در کشور به عنوان یک فاجعه خاموش یاد می‌کنیم.»
به گفته این عضو شورای عالی نظام پزشکی، عفونت‌های مزمن دهانی و بیماری‌های پیشرفته لثه (پریودنتیت)، کانون‌های پنهان تولید سموم باکتریایی و سیتوکین‌های التهابی هستند. نفوذ این عوامل بیماری‌زا به گردش خون، عملکرد دیواره عروق را مختل می‌کند و خطر وقایع قلبی-عروقی را بالا می‌برد. علاوه بر این، عفونت‌های دهانی فرآیند تنظیم قند خون در مبتلایان به دیابت را پیچیده‌تر و آسیب‌رسان‌تر می‌کنند.
دندان‌های شیری؛ فرصتی که با باورهای اشتباه می‌سوزد
بخش نگران‌کننده آمارها، از دوره خردسالی ریشه می‌گیرد. آمار ۵ دندان پوسیده در کودکان ۶ ساله، زنگ خطری جدی برای نظام بهداشت عمومی است. دکتر سهرابی با انتقاد از تفکر سنتی درباره بی‌ارزش بودن دندان‌های شیری توضیح می‌دهد: «این دیدگاه که دندان شیری موقتی است و نیازی به مراقبت ندارد، از اساس غلط است. دندان شیری حکم راهنما و فضا‌نگه‌دار را برای رویش دندان‌های دائمی دارد. پوسیدگی زودهنگام ناشی از مصرف مایعات شیرین در شیشه شیر شبانه، علاوه بر ایجاد دردهای مزمن و سوءتغذیه کودک، نظم فک و ساختار رویش دندان‌های اصلی را برهم می‌زند.»
این کارشناس برجسته حوزه سلامت تأکید دارد که بهداشت دهان و دندان باید از لحظه رویش نخستین دندان شیری و با پایش مداوم والدین آغاز شود تا نسلی با شاخص سلامت پایین تحویل جامعه نشود.
معمای هزینه‌های سرسام‌آور دندانپزشکی و ضعف چتر بیمه
شاید پرتکرارترین دلیل مردم برای فرار از رفتن به دندانپزشکی، ارقام نجومی فاکتورهای درمان باشد. اما دکتر یدالله سهرابی ریشه اصلی این بحران مالی را در جای دیگری جستجو می‌کند:
- تأخیر زیان‌بار تا لحظه درد: افراد زمانی به پزشک مراجعه می‌کنند که یک پوسیدگی ساده سطحی، تبدیل به درمان ریشه (عصب‌کشی)، جراحی یا لزوم پروتز و ایمپلنت شده است.
- غیبت بیمه‌های پایه در خدمات پایه: پوشش بیمه‌ای بیشتر متوجه درمان‌های نهایی است، در حالی که پیشگیری ارزان‌قیمت، از اولویت حمایتی سازمان‌های بیمه‌گر جا مانده است.
- تجهیزات و مواد مصرفی: نوسانات ارزی و لزوم تأمین پایدار اقلام دندانپزشکی استاندارد، بار مالی مطب‌ها و کلینیک‌ها را افزایش داده است.
رئیس کمیسیون دارو و تجهیزات نظام پزشکی تصریح می‌کند که کاهش هزینه‌ها به هیچ عنوان نباید استاندارد مواد و تجهیزات مصرفی را به زیر خط قرمز ایمنی ببرد، بلکه کلید کاهش هزینه‌های دندانپزشکی، تمرکز بیمه‌ها بر غربالگری، فلورایدتراپی و فیشورسیلانت است.
باورهای رایج زیر تیغ نقد؛ از ژنتیک تا جوش‌شیرین
در بخش دیگری از این گفتگو، رئیس کمیسیون دارو و تجهیزات نظام پزشکی به دو پرسش پرتکرار شهروندان درباره ژنتیک و راه‌های خانگی سفید کردن دندان پاسخ داد:
۱. آیا خرابی دندان صددرصد ارثی است؟
ژنتیک در کیفیت مینای دندان و ترکیب شیمیایی بزاق نقش غیرقابل انکاری دارد، اما هیچ‌گاه عامل تعیین‌کننده نهایی نیست. حتی افرادی با سابقه خانوادگی آسیب‌پذیری دندان، در صورت رعایت دقیق اصول بهداشت دهان و کنترل مصرف قند، می‌توانند دندان‌هایی کاملاً سالم تا پایان عمر داشته باشند.
۲. پودر جوش‌شیرین؛ معجزه خانگی یا آسیب به مینا؟
جوش‌شیرین گرچه به شکل کنترل‌شده در ترکیبات آزمایشگاهی برخی خمیردندان‌ها کاربرد دارد، اما استفاده مستقیم و سایشی آن در منزل، نه تنها دندان را به طور پایدار سفید نمی‌کند، بلکه به مینای دندان آسیب مکانیکی زده و لایه‌های حمایتی را مستعد فرسایش و پوسیدگی سریع‌تر می‌کند.
دستورالعمل ۷ گانه برای حفظ سلامت دهان و دندان
دکتر سهرابی برای مصون ماندن از هزینه‌های طاقت‌فرسای درمان، رعایت یک الگوی ساده اما مستمر را ضروری می‌داند:
- مسواک منظم: حداقل دو مرتبه در روز با استفاده از خمیردندان‌های استاندارد حاوی فلوراید.
- استفاده بی‌قیدوشرط از نخ دندان: زدودن پلاک‌های میکروبی از فواصل بین‌دندانی که مسواک به آن دسترسی ندارد.
- مهار مصرف مواد قندی و چسبنده: محدود کردن قندهای ساده و نوشیدنی‌های گازدار.
- تأمین رطوبت طبیعی دهان: نوشیدن آب کافی جهت پایداری ترشح بزاق ضداسید.
- کنار گذاشتن دخانیات و قلیان: به عنوان عوامل اصلی التهاب لثه و از دست رفتن بافت نگهدارنده دندان.
- معاینات دوره‌ای منظم: مراجعه هر ۶ ماه یک‌بار به دندانپزشک، حتی در شرایط نبود هیچ‌گونه درد.
- هوشیاری در برابر علائم هشدار: جدی گرفتن خونریزی لثه هنگام مسواک‌زدن و بوی نامطبوع مداوم دهان.
۳ اولویت حاکمیتی برای مهار بحران سلامت دندان در ایران
عضو شورای عالی نظام پزشکی کشور در پایان، مهار این وضعیت نامطلوب را نیازمند مداخله سیاست‌گذاران کلان سلامت دانست و سه مطالبه اساسی را مطرح کرد:
- توسعه نظام‌مند آموزش و غربالگری مدارس: ورود جدی وزارت بهداشت و آموزش‌وپرورش به بهداشت دهان از سنین پایه.
- بازتوزیع عادلانه خدمات و ارتقای تعهد بیمه‌ها: پوشش کامل درمان‌های نگهدارنده و پیشگیرانه دندان توسط بیمه‌های پایه.
- ثبات زنجیره تأمین مواد و تجهیزات استاندارد: تسهیل دسترسی مراکز درمانی به ملزومات باکیفیت و کنترل اصالت مواد دندانپزشکی در بازار.
«دهان سالم، پایه زیستی یک زندگی بدون درد و باکیفیت است. اگر نظام سلامت سرمایه‌گذاری را به سمت آموزش و پیشگیری متمرکز نکند، در سال‌های پیش رو باید چندین برابر آن را صرف هزینه‌های کمرشکن عوارض ثانویه و بستری‌های ناشی از عفونت‌های مزمن کند.»
