روسیه، عراق و افغانستان در کانون صادرات کشاورزی ایران؛ بازارهای منطقهای جایگزین بازارهای سنتی میشوند؟
تغییر شرایط تجارت خارجی، افزایش هزینههای حملونقل و دشواری فعالیت در برخی مسیرهای صادراتی، نگاه صادرکنندگان محصولات کشاورزی ایران را بیش از گذشته به بازارهای منطقهای معطوف کرده است
تغییر شرایط تجارت خارجی، افزایش هزینههای حملونقل و دشواری فعالیت در برخی مسیرهای صادراتی، نگاه صادرکنندگان محصولات کشاورزی ایران را بیش از گذشته به بازارهای منطقهای معطوف کرده است؛ روسیه، عراق و افغانستان اکنون از جمله بازارهایی هستند که میتوانند نقش پررنگتری در آینده صادرات کشاورزی کشور ایفا کنند.
صادرات محصولات کشاورزی ایران در سالهای گذشته همواره به چند بازار اصلی منطقهای و فرامنطقهای وابسته بوده است. اما افزایش هزینههای حملونقل و تحولات سیاسی و اقتصادی اخیر باعث شده صادرکنندگان برای حفظ بازارهای خارجی، به دنبال مسیرها و مقاصد جایگزین باشند.
در این میان، نزدیکی جغرافیایی و ظرفیت تقاضا در کشورهای همسایه و منطقه، یک مزیت مهم برای ایران ایجاد کرده است؛ مزیتی که در صورت برنامهریزی مناسب میتواند به افزایش صادرات و توسعه بازار محصولات ایرانی منجر شود.
روسیه؛ بازاری بزرگ در شمال ایران
روسیه یکی از مهمترین بازارهای بالقوه برای محصولات کشاورزی ایران محسوب میشود. نزدیکی نسبی دو کشور و امکان استفاده از مسیرهای زمینی، دریایی و کریدورهای منطقهای، ظرفیت مناسبی برای توسعه تجارت کشاورزی ایجاد کرده است.
محصولاتی مانند میوه و سبزیجات، محصولات گلخانهای، خشکبار و برخی فرآوردههای غذایی میتوانند در بازار روسیه فرصت صادراتی داشته باشند.
با این حال، حضور پایدار در این بازار نیازمند رعایت استانداردهای کیفی و بهداشتی، بستهبندی مناسب و ایجاد زنجیره حملونقل مطمئن است. بازار بزرگ بهتنهایی به معنای بازار آسان نیست و صادرکننده ایرانی برای حفظ جایگاه خود باید بتواند کیفیت و زمان تحویل را تضمین کند.
عراق؛ بازار نزدیک اما رقابتی
عراق نیز یکی از بازارهای مهم محصولات ایرانی در منطقه است. مرز مشترک، فاصله کوتاه و روابط تجاری گسترده میان دو کشور، هزینه دسترسی به این بازار را نسبت به بسیاری از مقاصد دورتر کاهش میدهد.
این مزیت میتواند برای محصولات تازه کشاورزی اهمیت زیادی داشته باشد؛ محصولاتی که سرعت انتقال و حفظ کیفیت در آنها نقش تعیینکنندهای دارد.
با این حال، بازار عراق نیز با رقابت سایر کشورهای صادرکننده مواجه است. بنابراین حفظ سهم ایران در این بازار نیازمند توجه همزمان به قیمت، کیفیت، بستهبندی، استمرار تأمین و شبکه توزیع است.
افغانستان؛ بازاری با مزیت جغرافیایی
افغانستان نیز به دلیل هممرزی با ایران و دسترسی به مسیرهای زمینی، میتواند یکی از مقاصد مهم صادرات محصولات کشاورزی ایران باشد.
هزینه پایینتر حمل نسبت به بازارهای دوردست، امکان تجارت زمینی و نیاز بازار افغانستان به طیف متنوعی از محصولات، ظرفیتهایی هستند که میتوانند به توسعه صادرات کمک کنند.
البته شرایط اقتصادی و تجاری افغانستان و تغییرات احتمالی در مقررات واردات این کشور از جمله عواملی هستند که صادرکنندگان باید در برنامهریزی خود مورد توجه قرار دهند.
آیا بازارهای منطقهای میتوانند جای بازارهای سنتی را بگیرند؟
پاسخ به این پرسش ساده نیست.
روسیه، عراق و افغانستان ظرفیت مناسبی برای افزایش صادرات محصولات کشاورزی ایران دارند، اما منطقی نیست که وابستگی به چند بازار سنتی با وابستگی به چند بازار جدید جایگزین شود.
هدف اصلی باید تنوعبخشی به بازارهای صادراتی باشد.
هرچه تعداد بازارهای هدف بیشتر و سهم هر بازار از کل صادرات متعادلتر باشد، صادرکننده ایرانی در برابر تغییرات سیاسی، اقتصادی و تجاری آسیبپذیری کمتری خواهد داشت.
لجستیک؛ حلقه تعیینکننده صادرات به بازارهای منطقهای
توسعه بازارهای منطقهای بدون توسعه زیرساختهای حملونقل امکانپذیر نیست.
برای صادرات محصولات تازه، زمان رسیدن کالا به مقصد اهمیت زیادی دارد. ایجاد مسیرهای حمل سریع، توسعه ناوگان مناسب، تقویت پایانههای مرزی و ایجاد زیرساختهای سردخانهای میتواند نقش مهمی در افزایش رقابتپذیری محصولات ایرانی داشته باشد.
از سوی دیگر، افزایش هزینه حمل در برخی مسیرهای صادراتی نشان داده است که اتکا به یک مسیر تجاری مشخص میتواند ریسک قابلتوجهی برای صادرکنندگان ایجاد کند.
بنابراین، توسعه همزمان مسیرهای زمینی، دریایی و ریلی و استفاده از ظرفیت کریدورهای منطقهای میتواند به کاهش این ریسک کمک کند.
استانداردها؛ شرط ورود پایدار به بازارهای خارجی
یکی دیگر از موضوعات مهم، رعایت استانداردهای بازار مقصد است.
صادرات موفق فقط به معنای ارسال محصول و دریافت وجه نیست. صادرکنندهای که قصد حضور بلندمدت در بازار خارجی دارد، باید استانداردهای بهداشتی، بستهبندی، برچسبگذاری و کیفیت کشور مقصد را رعایت کند.
در غیر این صورت، حتی اگر یک محصول در کوتاهمدت بازار مناسبی پیدا کند، احتمال از دست رفتن مشتریان و اعتبار تجاری در بلندمدت افزایش خواهد یافت.
از فروش مقطعی تا ساخت بازار پایدار
یکی از چالشهای صادرات کشاورزی ایران، فاصله میان فروش مقطعی و حضور پایدار در بازار خارجی است.
برای تبدیل روسیه، عراق و افغانستان به بازارهای پایدار، لازم است روابط تجاری از صادرات موردی فراتر رفته و به سمت قراردادهای بلندمدت، برندسازی، شبکه توزیع و شناخت دقیق بازار مصرف حرکت کند.
در این صورت، صادرات دیگر صرفاً واکنشی به کاهش تقاضا در یک بازار یا افزایش هزینه در یک مسیر نخواهد بود، بلکه به بخشی از یک استراتژی بلندمدت برای توسعه کشاورزی تبدیل میشود.
فرصت منطقهای ایران؛ تهدید یا سکوی پرتاب؟
ایران از نظر جغرافیایی در موقعیتی قرار گرفته که میتواند به یک محور مهم تجارت محصولات کشاورزی در منطقه تبدیل شود. دسترسی به بازارهای شمال، غرب و شرق و قرار گرفتن در مسیر برخی کریدورهای تجاری، ظرفیت قابلتوجهی برای توسعه صادرات ایجاد کرده است.
اما استفاده از این ظرفیت نیازمند سیاست صادراتی منسجم است؛ سیاستی که در آن تولید، استاندارد، بستهبندی، حملونقل، گمرک، ارز و بازار مقصد در کنار یکدیگر دیده شوند.
بازارهای جدید، سیاستهای جدید میخواهند
اکنون روسیه، عراق و افغانستان میتوانند بخشی از پاسخ ایران به تغییرات بازارهای صادراتی باشند؛ اما موفقیت در این مسیر به میزان آمادگی بخش کشاورزی برای حضور حرفهای در بازارهای خارجی بستگی دارد.
اگر قرار است بازارهای منطقهای جایگاه بیشتری در صادرات کشاورزی ایران پیدا کنند، نباید صرفاً به افزایش حجم صادرات فکر کرد؛ مسئله اصلی ایجاد یک شبکه صادراتی متنوع، پایدار و رقابتپذیر است.
در نهایت، پرسش مهم این است: آیا ایران میتواند از مزیت همسایگی و موقعیت جغرافیایی خود استفاده کند و روسیه، عراق و افغانستان را از بازارهای مقطعی به شرکای پایدار تجاری تبدیل کند؟
