هشدار نقشه خطرپذیری سیلاب درباره وضعیت ۶۰ درصد مناطق کشور
سیلابهای پیاپی؛ چرا هر باران در ایران به بحران تبدیل میشود؟
سیلابهای پیاپی در ایران و قرار گرفتن ۶۰ درصد مناطق کشور در محدوده خطر، ضعف زیرساختها و چالشهای مدیریت روانآبها را دوباره آشکار کرده است.
نقشه خطرپذیری سیلاب سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور نیز تصویری نگرانکننده از این وضعیت ارائه میدهد؛ بر اساس این نقشه، حدود ۶۰ درصد مناطق کشور در معرض خطر متوسط تا بسیار زیاد سیلاب قرار دارند. با وجود این، کارشناسان معتقدند بارشهای شدید و پدیده النینو بهتنهایی عامل بروز خسارت نیستند و ساختوساز در مسیر آبراههها، پلهای غیراستاندارد، ضعف شبکههای جمعآوری آبهای سطحی و توسعه شهری بدون ملاحظات فنی، نقش مهمی در تبدیل بارندگی به بحران دارند.
هر باران یک بحران؛ سیلابهایی که تکرار میشوند
مروری بر اخبار منتشرشده از اول تا شانزدهم آبان ۱۴۰۵ نشان میدهد سیلاب در نقاط مختلف کشور خسارتهای متعددی به دنبال داشته است.
از «مازندران خسته از سیلاب تکراری» و خسارت ۱۰۰ میلیارد تومانی بارندگی به مسکن و کشاورزی فریدن گرفته تا آمادهباش ۲۲ منطقه برق تهران برای مقابله با خسارتهای سیل، تعطیلی مدارس برخی استانها در پی هشدار بارندگی، خسارت سیل و تندباد به ۱۳۰ خانه و ۲۵۰۰ هکتار باغ در اصفهان و وقوع سیلاب در شش نقطه محور کرج–کندوان طی ۴۸ ساعت، تنها بخشی از اتفاقات این دوره بوده است.
گزارشهایی از گرفتار شدن خودروها در سیلاب کرج، لغو حرکت قطارهای محلی در لرستان، رانش زمین و مسدود شدن راه ارتباطی ۳۵ روستا در الیگودرز، انسداد جاده چالوس، خسارت به ۴۰ خانوار در بیلهسوار و مسدود شدن راههای مواصلاتی اصلاندوز نیز منتشر شده است.
همچنین امدادرسانی هلالاحمر به ۲۳ خانوار آسیبدیده از سیل در نیکشهر و قصرقند و وارد شدن خسارت به ۷۸ خانه در روستاهای سلماس، ابعاد دیگری از پیامدهای بارندگیهای اخیر را نشان میدهد.
این اتفاقات جدا از سیلابهای نیمه دوم مهرماه، بهویژه در استانهای شمالی کشور، و آبگرفتگیهایی است که در شهرهای مختلف به دلیل ضعف مدیریت روانآبها و نفوذناپذیری سطوح شهری رخ دادهاند.
با وجود گستردگی این حوادث، تاکنون آمار منسجمی از مجموع خسارتهای سیلابها و آبگرفتگیهای یک ماه اخیر در بخشهای شهری، کشاورزی و زیرساختی منتشر نشده است.
در همین شرایط، محمد فرامرز، مدیرکل دفتر کنترل سیلاب و آبخوانداری سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، اعلام کرده است که حدود ۶۰ درصد مناطق کشور با خطرپذیری متوسط تا بسیار زیاد سیلاب مواجه هستند.
اعتبار ۵ همتی برای آبخیزداری؛ آیا سیلابها مهار میشوند؟
محمد فرامرز با اشاره به شرایط اقلیمی ایران میگوید: «ایران به دلیل قرار گرفتن در منطقهای خشک و نیمهخشک، همواره با دورههای کمآبی و ترسالی و بارشهای شدید، بهویژه در فصل تابستان، مواجه بوده است؛ بنابراین اجرای طرحهای آبخیزداری و احیای زیستی باید بهصورت مستمر دنبال شود و نمیتوان این اقدامات را به سالهای پربارش یا کمبارش محدود کرد.»
او با اشاره به وضعیت بارندگیهای اخیر معتقد است تاکنون حادثه قابلتوجهی ناشی از سیلاب در کشور گزارش نشده و خسارت گستردهای نیز در این زمینه نداشتهایم. به گفته فرامرز، مهمترین موضوع در مدیریت بارندگیها، بهرهبرداری حداکثری از این نعمت و هدایت روانآبها برای استفاده از منابع آب است.
این اظهارات در حالی مطرح میشود که در سیل اول آبان در شهرستان سلماس آذربایجان غربی، دو نفر شامل یک دختر ۱۰ ساله و یک مرد ۶۳ ساله جان خود را از دست دادند. پیش از آن نیز در جریان سیل نخستین ماه پاییز در استان گلستان، دو نفر کشته و یک نفر مفقود اعلام شده بودند.
مدیرکل دفتر کنترل سیلاب و آبخوانداری سازمان منابع طبیعی درباره اعتبارات اختصاصیافته به طرحهای آبخیزداری نیز توضیح میدهد: «طی دو تا سه سال اخیر، بخشی از منابع اعتباری سازمان از محل اعتبارات محرومیتزدایی تأمین شده است. سال گذشته نزدیک به ۲ همت از این محل به اجرای طرحهای آبخیزداری اختصاص یافت که خوشبختانه تخصیص آن بهطور کامل انجام شد و پروژههای مربوط به سال ۱۴۰۴ نیز اکنون در مراحل پایانی اجرا قرار دارند. نتایج اجرای این طرحها در بارندگیهای اخیر نیز مشهود بود و اقدامات انجامشده در مدیریت روانآبها و کاهش آثار سیلاب کمککننده بود.»
به گفته او، در سال ۱۴۰۵ اعتبارات اختصاصیافته از محل محرومیتزدایی به حدود ۳ همت افزایش یافته است. علاوه بر این، حدود ۲ همت نیز از محل اعتبارات تملک داراییهای سرمایهای به این بخش اختصاص داده شده است.
به این ترتیب، مجموع منابع پیشبینیشده برای اجرای طرحهای آبخیزداری در سال ۱۴۰۵ به حدود ۵ همت میرسد.
فرامرز میگوید: «بهمحض ابلاغ اعتبارات مربوط به سال ۱۴۰۵، اقدامات اجرایی در استانها آغاز شد و کارها متوقف نماند. در حال حاضر نیز پروژههای جدید در ادامه طرحهای سال ۱۴۰۴ در حال اجرا هستند.»
نقشه خطرپذیری سیلاب؛ ۶۰ درصد مناطق کشور در محدوده خطر
یکی از مهمترین اقدامات سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور در حوزه پیشگیری از سیلاب، تهیه نقشه خطرپذیری سیلاب است؛ نقشهای که تدوین آن حدود دو سال زمان برده و مناطق کشور را بر اساس میزان خطر در پنج سطح بسیار زیاد، زیاد، متوسط، کم و بسیار کم دستهبندی میکند.
به گفته فرامرز، این نقشه بهتازگی از سوی ریاست سازمان به استانها ابلاغ شده و برای هر استان نیز نقشه خطرپذیری جداگانه تهیه و ارسال شده است.
بر این اساس، از استانها خواسته شده برنامههای بازدید، مراقبت، نظارت و اقدامات پیشگیرانه خود را بر حوزههای آبخیز و مناطقی متمرکز کنند که خطرپذیری بیشتری دارند.
فرامرز با اشاره به نتایج این ارزیابی میگوید: «حدود ۶۰ درصد مناطق کشور از نظر خطرپذیری سیلاب در سطح متوسط و بالاتر قرار دارند. این نقشه به اولویتبندی اقدامات کمک میکند تا بازدیدها، نظارتها و برنامههای پیشگیرانه در مناطقی انجام شود که بیشترین خطرپذیری را دارند.»
او همچنین با اشاره به بارندگیهای اخیر در استانهای مختلف، به ثبت حدود ۵۰ میلیمتر بارندگی در استان قم طی روزهای گذشته اشاره میکند؛ استانی که بهطور معمول میزان بارندگی سالانه محدودی دارد.
با این حال، تأکید بر نبود خسارت گسترده نمیتواند نگرانی شهروندان و فعالان اقتصادی درباره هزینههای ناشی از سیلاب و آبگرفتگی را برطرف کند. بهویژه در شرایط اقتصادی کنونی، حتی خسارت یک آبگرفتگی به خانه، واحد تولیدی یا مزرعه میتواند هزینه سنگینی به خانوارها و تولیدکنندگان تحمیل کند.
از سوی دیگر، اجرای طرحهای پیشگیرانه زمانی میتواند اثربخش باشد که علاوه بر اقدامات آبخیزداری، وضعیت زیرساختهای شهری و روستایی نیز بهصورت جدی اصلاح شود.
هشدار سازمان بازرسی به وزارت جهاد کشاورزی؛ کشاورزی در معرض خطر
با صدور هشدارهای بارشی از سوی سازمان هواشناسی کشور درباره احتمال وقوع بارشهای سنگین، سیلاب، تگرگ، سرمازدگی و وزش بادهای شدید در ماههای پیشرو، سازمان بازرسی کل کشور نیز طی مکاتباتی جداگانه با وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی، خواستار انجام اقدامات پیشگیرانه شده است.
ارزیابی فوری آمادگی بخش کشاورزی
۱۱ آبان ۱۴۰۵، احمد اسدیان، معاون نظارت و بازرسی امور تولیدی سازمان بازرسی کل کشور، در نامهای به وزیر جهاد کشاورزی با اشاره به پیشبینیهای هواشناسی و احتمال تشدید آثار پدیده اقلیمی النینو، خواستار ارزیابی فوری ظرفیتهای عملیاتی بخش کشاورزی و رفع نواقص پیش از وقوع حوادث احتمالی شد.
او با تأکید بر نقش راهبردی بخش کشاورزی در تأمین نیازهای اساسی کشور هشدار داد که خسارت به محصولات راهبردی تنها به زیان اقتصادی تولیدکنندگان محدود نمیشود، بلکه میتواند استمرار تأمین مواد غذایی و امنیت غذایی کشور را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
سازمان بازرسی در این مکاتبه، مجموعهای از اقدامات پیشگیرانه را برای کاهش خسارتهای احتمالی در بخش کشاورزی مورد تأکید قرار داده است که مهمترین آنها عبارتاند از:
-
اطلاعرسانی سریع درباره مخاطرات جوی: اطلاعرسانی به تمامی معاونتها، سازمانها و واحدهای تابعه وزارت جهاد کشاورزی درباره مخاطرات جوی پاییز و زمستان، با هدف آگاهی بهموقع دستگاههای مسئول از شرایط احتمالی مناطق تحت پوشش.
-
ارزیابی آمادگی دستگاههای اجرایی: بررسی میزان آمادگی نیروها، تجهیزات و امکانات عملیاتی برای واکنش سریع به حوادث و رفع کمبودها و نواقص پیش از وقوع بحران.
-
حفاظت از محصولات کشاورزی: تدوین برنامههای عملیاتی برای حفاظت از محصولات و سازههای آبخیزداری و برداشت و جابهجایی بهموقع محصولات در معرض خطر، بهمنظور جلوگیری از نابودی تولید و اختلال در عرضه به بازار.
-
بررسی سازههای آبخیزداری و آبخوانداری: ارزیابی پایداری بندهای خاکی و تأسیسات آبخوانداری، میزان انباشت رسوبات و آمادگی این سازهها برای مقابله با جریانهای شدید آب.
-
تقویت سامانه هشدار سریع: افزایش توان اطلاعرسانی و هماهنگی با دستگاههای عضو مدیریت بحران در سطوح ملی، استانی و شهرستانی برای آگاهسازی بهرهبرداران.
-
ارائه گزارش عملکرد: ارسال گزارش اقدامات انجامشده و میزان آمادگی دستگاهها به سازمان بازرسی کل کشور.
این مطالبات نشان میدهد مدیریت پیامدهای سیلاب در بخش کشاورزی تنها به مقابله با جریان آب محدود نیست و حفاظت از محصولات، تأسیسات تولیدی و زیرساختهای مرتبط با امنیت غذایی نیز باید در برنامه دستگاههای مسئول قرار گیرد.
هشدار قبلی به وزارت نیرو؛ لایروبی رودخانهها و مدیریت سدها
مکاتبه سازمان بازرسی با وزارت جهاد کشاورزی در ادامه هشدار قبلی این سازمان به وزارت نیرو درباره پیامدهای احتمالی النینو و ضرورت آمادگی برای مقابله با بارشهای شدید و سیلاب قرار دارد.
۲۸ شهریور ۱۴۰۵، ستار شیرعالی، معاون نظارت و بازرسی امور اقتصادی سازمان بازرسی کل کشور، در نامهای به عباس علیآبادی، وزیر نیرو، خواستار آمادگی بخش آب و شرکتهای تابعه برای مقابله با بارشهای حدی، سیلاب و آبگرفتگی شده بود.
در این نامه، بازنگری در مدیریت مخازن سدها، لایروبی رودخانهها برای افزایش ظرفیت عبور سیلاب، تقویت آمادگی عملیاتی شرکتهای آب منطقهای و حفاظت از تأسیسات و پروژههای عمرانی مورد تأکید قرار گرفته بود.
با وجود این هشدارها و مکاتبات، تداوم سیلابها این پرسش را مطرح میکند که آیا مشکل اصلی در مدیریت بارشها و آمادهسازی زیرساختهاست یا باید همه پیامدهای این حوادث را به تغییرات اقلیمی و پدیده النینو نسبت داد؟
النینو الزاماً به معنای سیلاب و ترسالی نیست
احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور، معتقد است النینو پدیدهای طبیعی و تکرارشونده است و نمیتوان وقوع آن را بهعنوان علت قطعی افزایش بارش یا بروز سیلاب در نظر گرفت.
او درباره ماهیت این پدیده توضیح میدهد: «پدیده النینو یک پدیده مقطعی یکیدو روزه یا یک هفته و ده روزه نیست؛ بلکه پدیدهای است که بهصورت نوسانی و تکراری رخ میدهد و دوره خیلی منظمی هم ندارد. گاهی هر دو سال یکبار اتفاق میافتد و گاهی هم شش تا هفت سال طول میکشد تا النینوی بعدی رخ دهد.»
به گفته وظیفه، النینو به تغییرات دمای آب اقیانوس آرام مربوط است. زمانی که دمای آب این اقیانوس از حد نرمال بالاتر میرود، پدیده النینو شکل میگیرد و در شرایطی که دمای آب پایینتر از حد طبیعی قرار میگیرد، با پدیده لانینا مواجه هستیم. در دورههایی نیز دمای آب در محدوده طبیعی باقی میماند.
او تأکید میکند که در سالهای وقوع النینو معمولاً شرایط بارشی بهتر است، اما این موضوع همیشگی نیست و حتی ممکن است در یک دوره النینو، خشکسالی نیز اتفاق بیفتد. بنابراین، نمیتوان هر بار وقوع این پدیده را به معنای حتمی بودن ترسالی یا افزایش بارندگی دانست.
وضعیت بارندگی ماههای آینده چگونه خواهد بود؟
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی درباره زمان شکلگیری النینو نیز توضیح میدهد که تغییرات دمای آب اقیانوس آرام معمولاً از بهار آغاز میشود و تا تابستان، پاییز و اوایل زمستان ادامه پیدا میکند.
به گفته او، این تغییرات در منطقه حارهای اقیانوس آرام، پیرامون خط استوا، رخ میدهد. اگر قرار باشد النینو شکل بگیرد، دمای آب در طول این دوره افزایش مییابد و در صورت شکلگیری لانینا، دما کاهش پیدا میکند.
معمولاً در انتهای پاییز و اوایل زمستان، نابهنجاری دمای آب به بیشترین میزان خود میرسد و مشخص میشود شرایط به سمت النینو یا لانینا پیش رفته است.
وظیفه درباره وضعیت بارندگی ماههای پیشرو میگوید: «در حال حاضر بهطور موقت در شرایط ترسالی هستیم، ولی واقعاً نمیتوان با قطعیت درباره ادامه این وضعیت صحبت کرد. النینو اینطور نیست که هر وقت رخ داد، حتماً ترسالی اتفاق بیفتد. بااینحال، به نظر میرسد شرایط ماههای پیشرو خوب باشد. یعنی بارندگیهایمان در ماههای آینده، انشاءالله حداقل در حد طبیعی و نرمال همان موقع از سال خواهد بود.»
او احتمال بارشهای بیش از حد نرمال را نیز مطرح میکند، اما تأکید دارد که نمیتوان درباره آن با قطعیت اظهارنظر کرد.
به گفته رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی، پیشبینی وقوع سیلاب و بارشهای مخاطرهآمیز از طریق پیشبینیهای روزانه تا هفتگی انجام میشود و معمولاً پنج تا شش روز پیش از وقوع، هشدارهای لازم اعلام خواهد شد. بنابراین، از مدتها قبل نمیتوان زمان دقیق وقوع سیلاب را مشخص کرد.
زیرساختهای نامناسب؛ حلقه مفقوده مدیریت سیلاب
اما در کنار عوامل اقلیمی، یکی از مهمترین موضوعات در بررسی سیلابهای اخیر، وضعیت زیرساختهای شهری و روستایی است؛ موضوعی که به اعتقاد کارشناسان، میتواند یک بارندگی معمولی یا شدید را به بحرانی خسارتبار تبدیل کند.
احد وظیفه با اشاره به افزایش احتمال بارشهای رگباری در شرایطی که هوا همچنان گرم است، میگوید در این وضعیت سهم بارشهای رگباری در سامانههای جوی افزایش پیدا میکند و به همین دلیل احتمال آبگرفتگی و وقوع سیلاب نیز بیشتر میشود.
او با تأکید بر ضرورت توجه به وضعیت زیرساختها توضیح میدهد که بخشی از مخاطرات طبیعی بهویژه در مناطقی که از زیرساخت مناسب برخوردار نیستند، پیامدهای شدیدتری به دنبال دارد.
وظیفه برای توضیح این مسئله به منطقه عظیمیه کرج اشاره میکند؛ منطقهای که در انتهای شیب کوهستان گسترش پیدا کرده و در بخشهایی از آن، مسیر آبراهههای قدیمی به خیابان تبدیل شده است.
به گفته او، زمانی که در مناطق بالادست بارندگی رخ میدهد، آب به سمت این مناطق سرازیر میشود و در نتیجه احتمال وقوع سیلاب افزایش پیدا میکند.
ساختوساز در مسیر آبراههها، چگونه سیلاب ایجاد میکند؟
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی معتقد است بخشی از خسارتهای ناشی از سیلاب به خطاهای زیرساختی، ساختوسازهای غیرفنی و رعایت نکردن استانداردهای لازم بازمیگردد.
او در این زمینه میگوید: «برای مثال، پلی که استاندارد ساخته نشده، خیابانی که شیببندی مناسبی ندارد یا شهرکی که در جای نادرستی بنا شده است، همگی در افزایش مخاطرات و خسارتهای ناشی از بارندگی و سیلاب اثر دارند.»
به گفته وظیفه، حتی اگر دستگاههای مسئول از آمادگی لازم برای مقابله با حوادث برخوردار باشند، وجود زیرساختهای غیراصولی میتواند همچنان خطرآفرین باشد.
او اضافه میکند که اگر آبروهای شهری ظرفیت کافی نداشته باشند یا کانالهای انتقال آب بهدرستی طراحی و ساخته نشده باشند، در زمان بارشهای شدید و فراتر رفتن حجم آب از ظرفیت این تأسیسات، آبگرفتگی و سیلاب اجتنابناپذیر خواهد بود.
وظیفه تأکید میکند که بخشی از مشکلات ناشی از سیلابها به وضعیت زیرساختها مربوط است و تا زمانی که این زیرساختها اصلاح نشوند، حتی آمادگی دستگاههای اجرایی نیز نمیتواند بهطور کامل از وقوع آبگرفتگی و سیلاب جلوگیری کند.
مدیریت سیلاب؛ مسئلهای فراتر از بارشهای شدید
تکرار سیلاب در نقاط مختلف کشور، از استانهای شمالی تا مناطق مرکزی و غربی، نشان میدهد که مدیریت روانآبها و کاهش خسارتهای ناشی از بارندگی باید به یکی از اولویتهای جدی برنامهریزی شهری، روستایی و کشاورزی تبدیل شود.
اختصاص حدود ۵ همت اعتبار به طرحهای آبخیزداری، تهیه نقشه خطرپذیری سیلاب برای استانها و هشدارهای سازمان بازرسی به وزارتخانههای نیرو و جهاد کشاورزی، اقداماتی مهم در مسیر پیشگیری از خسارتهای احتمالی هستند؛ اما میزان اثربخشی این اقدامات باید در کاهش واقعی خسارتها و حفاظت از جان و دارایی مردم سنجیده شود.
وقتی حدود ۶۰ درصد مناطق کشور در محدوده خطر متوسط تا بسیار زیاد سیلاب قرار دارند، نمیتوان مدیریت بحران را صرفاً به صدور هشدارهای هواشناسی و آمادهباش دستگاههای اجرایی محدود کرد.
اصلاح مسیر آبراههها، جلوگیری از ساختوساز در حریم رودخانهها، استانداردسازی پلها، توسعه شبکه جمعآوری و هدایت آبهای سطحی، لایروبی اصولی مسیرهای انتقال آب و حفاظت از اراضی کشاورزی، بخشهایی از راهکارهایی هستند که باید در کنار اجرای طرحهای آبخیزداری دنبال شوند.
واقعیت این است که بارندگی یک پدیده طبیعی است، اما تبدیل شدن هر باران به بحران، لزوماً اجتنابناپذیر نیست. پرسش اصلی اینجاست: با وجود هشدارهای مکرر، نقشه خطرپذیری سیلاب و اعتبارات چندهمتی، چه زمانی مدیریت روانآبها و اصلاح زیرساختهای فرسوده و غیراستاندارد به نتیجهای ملموس در کاهش خسارتهای سیلاب خواهد رسید؟